Testosterongel: hoe het werkt en hoe u overdracht op anderen voorkomt

Kort samengevat

Testosterongel is een van de vormen waarin een arts testosteron kan voorschrijven bij een aangetoond tekort. U smeert hem één keer per dag op de huid, het hormoon trekt langzaam in en de waarde in het bloed blijft over de dag vrij gelijkmatig.

Waarin een gel verschilt van elke andere vorm: wat op de huid achterblijft, kan via aanraking, een handdoek of een shirt bij iemand anders terechtkomen. Bij kinderen en vrouwen kan dat zichtbare gevolgen hebben. Testosteron is receptplichtig; wat hier staat komt uit de officiële productinformatie en bereidt het gesprek met arts en apotheker voor.

Hoe testosteron via de huid in het bloed komt

Een testosterongel is een alcoholische gel waarin het hormoon is opgelost. De alcohol verdampt en het testosteron wordt vanuit de huid in de loop van de dag opgenomen. Volgens de productinformatie van een in Nederland geregistreerde gel van 16,2 milligram per gram komt tussen 1 en 8,5 procent ervan in het bloed. De rest blijft een tijd op de huid, en dat is precies het deel dat bij een ander terecht kan komen.

De spiegel stijgt vanaf het eerste uur, en vanaf de tweede dag is een stabiel niveau bereikt met schommelingen die lijken op het natuurlijke dagritme. Wie stopt, ziet de waarde na ongeveer 24 uur dalen en na 72 tot 96 uur terug op het uitgangsniveau. De arts stemt de dosis af op een ochtendmeting die vóór het smeren wordt geprikt.

Wat overdracht bij een ander kan doen

Volgens de productinformatie kan testosteron zonder voorzorgen op elk moment na het aanbrengen via nauw lichamelijk contact op een ander overgaan. Bij herhaald contact kan dat leiden tot groei van gezichts- en lichaamshaar, een lagere stem en een onregelmatige menstruatie bij vrouwen, en vroege puberteit en vergroting van de geslachtsorganen bij kinderen.

In de Verenigde Staten staat daarover een omkaderde waarschuwing bovenaan de productinformatie van testosterongel. Bij blootgestelde kinderen zijn vergroting van clitoris of penis, schaamhaargroei, agressief gedrag en een versnelde botrijping gemeld. Meestal verdwenen de verschijnselen toen de blootstelling stopte, maar in enkele gevallen bleven de geslachtsorganen groter dan bij de leeftijd past.

Een casusbeschrijving uit 2013 laat zien hoe dat thuis gaat. Een jongen van 21 maanden en een meisje van 3 jaar en 8 maanden kregen schaamhaar. Beide vaders smeerden voor het slapengaan gel op armen en borst, en de kinderen sliepen geregeld bij hun ouders in bed. Het Amerikaanse etiket noemt ook overdracht via shirts, handdoeken of lakens als mogelijkheid; de Nederlandse productinformatie zegt dat overdracht via kleding niet valt uit te sluiten.

Hoeveel er overgaat, en wat het tegenhoudt

De fabrikant van een gel van 1,62 procent mat dit bij 24 stellen: twee uur na het smeren volgde een kwartier huid-op-huidcontact, daarna werd bij de vrouw het testosteron bepaald. Haar blootstelling steeg met tot 27 procent bij de lagere en tot 280 procent bij de hogere dosis, al bleef het gemiddelde binnen het normale bereik voor vrouwen.

Een T-shirt over de buik hield de overdracht bij de lagere dosis tegen, en na wassen van de smeerplek lag de gemiddelde waarde van de vrouw op haar uitgangsniveau. Het onderzoek is wel door de fabrikant betaald en uitgevoerd. Het ging bovendien om één kwartier bij volwassenen, terwijl een kind dat elke nacht tegen een ingesmeerde arm slaapt herhaald wordt blootgesteld, op een veel kleiner lichaam.

De voorzorgen uit de productinformatie

De gel gaat als dunne laag op schone, droge, gezonde huid van schouders of bovenarmen, en niet op de geslachtsdelen. Laat hem drie tot vijf minuten drogen voordat u zich aankleedt, was meteen uw handen met water en zeep en bedek de plek met schone kleding. Wacht een uur voordat u doucht of in bad gaat.

Verwacht u huid-op-huidcontact met een volwassene of een kind, was dan eerst de smeerplek grondig, niet eerder dan een uur na het aanbrengen, en bedek hem daarna weer. Komt iemand toch in contact met de gel, dan wast die de plek meteen met water en zeep. Zolang de gel nat is, is hij brandbaar.

Wachttijden verschillen per product: Apotheek.nl noemt bij het ene merk zes uur en bij andere twee uur tussen smeren en huidcontact. Houd daarom de bijsluiter van uw eigen middel aan.

Zwangerschap, kinderen en wie de gel niet hoort te gebruiken

Zwangere vrouwen horen elk contact met ingesmeerde huid te vermijden, omdat testosteron het ongeboren kind kan vermannelijken. Ziet u bij een kind of partner nieuwe beharing, acne of een veranderende stem, meld dat aan een arts en vertel erbij dat er testosterongel in huis is. De gel is niet bedoeld voor vrouwen, en bij jongeren onder de 18 is de veiligheid niet vastgesteld.

Gel naast de andere vormen

Een gel geeft een vlakke spiegel en is snel te stoppen, maar vraagt een dagelijkse handeling en de voorzorgen hierboven. Hoe de vormen zich verder verhouden en welke controles bij elke testosteronsuppletie horen, staat op onze pagina over het behandeltraject; de praktijk van testosteroninjecties beschrijven we apart.

Roodheid, acne en een droge huid op de smeerplek horen volgens de productinformatie bij de meest waargenomen bijwerkingen. Bij een ernstige reactie op die plek wordt de behandeling heroverwogen, dus meld zo'n reactie.