Testosteron bij vrouwen: wat het hormoon doet, wanneer een waarde te hoog is en wat de overgang ermee te maken heeft

Ook vrouwen maken testosteron aan

Testosteron wordt vaak als een mannelijk hormoon aangeduid, maar het lichaam van een vrouw maakt het ook aan, alleen in veel kleinere hoeveelheden. De productie vindt plaats in de eierstokken en in de bijnierschors, de buitenste laag van de bijnier. Bij benadering ligt de testosteronspiegel bij een vrouw op ongeveer een tiende tot een twintigste van wat bij een man gebruikelijk is, wat meteen laat zien waarom een meetmethode die voor mannen is ontworpen niet zomaar bruikbaar is voor vrouwen.

Een deel van het testosteron bij vrouwen ontstaat overigens niet rechtstreeks in de eierstok of de bijnier zelf, maar in andere weefsels, die zwakkere androgenen omzetten in testosteron. Dat maakt de productie bij vrouwen meer verspreid over het lichaam dan bij mannen, bij wie de testikel verreweg de belangrijkste bron is. Deze verspreide aanmaak is nog een reden waarom eenvoudige aannames uit de mannengeneeskunde niet zomaar overgezet kunnen worden op vrouwen.

Ondanks de lage hoeveelheid is testosteron bij vrouwen geen bijzaak. Het hormoon draagt bij aan libido, aan de opbouw en het onderhoud van spiermassa en botdichtheid, en aan het algemene energieniveau. Net als bij mannen geldt hier dat het gaat om een bijdrage tussen andere factoren, niet om een op zichzelf staande verklaring voor hoe iemand zich voelt.

Wat testosteron bij vrouwen doet

De rol van testosteron bij vrouwen wordt nog steeds onderzocht en is minder goed in kaart gebracht dan bij mannen, simpelweg omdat het gros van het hormoononderzoek van de afgelopen decennia zich op mannen heeft gericht. Wat wel duidelijk is, is dat testosteron meewerkt aan het libido en dat een sterk verlaagde spiegel, bijvoorbeeld na verwijdering van beide eierstokken, kan samengaan met minder seksueel verlangen.

Voor spieren en botten geldt dat testosteron samen met oestrogeen bijdraagt aan onderhoud, niet dat het de enige of belangrijkste factor is. Het is dan ook niet zo dat een iets lagere testosteronwaarde bij een vrouw zonder meer verklaart waarom spierkracht of botdichtheid tegenvalt; daarvoor spelen leeftijd, voeding, beweging en andere hormonen minstens zo'n grote rol.

Dat maakt het ook lastig om op basis van klachten alleen, zonder verder onderzoek, te concluderen dat testosteron de ontbrekende schakel is. Verminderd libido of een lager energieniveau kan tientallen oorzaken hebben, van slaapproblemen tot spanning tot andere hormonale factoren, en testosteron is daarin hooguit een van de mogelijkheden die een arts meeweegt, niet het eerste of enige spoor.

Waarom een lage testosteronwaarde bij vrouwen moeilijk te beoordelen is

Dit is een van de minst besproken, maar belangrijkste punten rond testosteron bij vrouwen. De standaardbloedtesten voor testosteron zijn ontwikkeld en gevalideerd voor de concentraties die bij mannen gebruikelijk zijn, die vele malen hoger liggen dan bij vrouwen. Bij zulke lage concentraties als bij vrouwen wordt de meting minder nauwkeurig, en de foutmarge kan in verhouding tot de gemeten waarde groot worden.

Het praktische gevolg is dat een 'lage' testosteronwaarde bij een vrouw regelmatig helemaal niet betrouwbaar te interpreteren is met de gangbare test. Een uitslag die net onder een ondergrens ligt, zegt dan minder dan het op het formulier lijkt te zeggen. Dat is ook een reden waarom laboratoriumbepalingen bij vrouwen terughoudend worden ingezet om een lage testosteronspiegel als verklaring voor klachten zoals verminderd libido vast te stellen: de test is er, maar hij is bij deze concentraties minder geschikt om er harde conclusies aan te verbinden.

Voor de praktijk betekent dit dat een lage uitslag bij een vrouw niet zonder meer als 'testosterontekort' moet worden gelezen, en al helemaal niet als aanleiding om zelf op zoek te gaan naar een manier om de waarde te verhogen. Een gespecialiseerd laboratorium kan met gevoeliger technieken soms wel een betrouwbaarder beeld geven, maar dat is niet de standaardbepaling die bij een routinebloedtest wordt gebruikt, en de uitkomst blijft altijd iets dat samen met de klachten en een arts beoordeeld moet worden.

Te veel testosteron: klachten en signalen

Waar een lage waarde moeilijk te duiden is, is een te hoge testosteronspiegel bij vrouwen vaak wel herkenbaar aan de klachten die erbij horen. Overmatige beharing op plekken waar dat bij vrouwen ongebruikelijk is, zoals de kin, de bovenlip of de buik, is een van de meest voorkomende signalen. Ook acne die op volwassen leeftijd terugkeert of verergert, en dunner wordend hoofdhaar met een mannelijk patroon, passen bij een verhoogde androgene invloed.

Daarnaast kan de menstruatiecyclus onregelmatig worden of helemaal wegblijven. Deze klachten kunnen apart voorkomen, maar treden vaak in combinatie op, en de combinatie is voor een arts vaak informatiever dan één enkel symptoom. Hoe snel de klachten zijn ontstaan is daarbij een belangrijk gegeven: een geleidelijke toename over enkele jaren wijst op iets anders dan beharing of stemveranderingen die zich in enkele maanden ontwikkelen.

Bij een sterk verhoogde androgene invloed kunnen ook meer uitgesproken veranderingen optreden, zoals een lagere stem of een duidelijk mannelijker lichaamscontour. Dat noemt men virilisatie, en het is een signaal dat verder gaat dan de gebruikelijke klachten bij bijvoorbeeld PCOS. Virilisatie, zeker wanneer die snel ontstaat, is precies het type klacht waarbij vlot medisch onderzoek de voorkeur heeft boven afwachten.

Te veel testosteron: de oorzaken, met PCOS voorop

De meest voorkomende oorzaak van een verhoogde androgene activiteit bij vrouwen is het polycysteus-ovariumsyndroom, kortweg PCOS, een aandoening waarbij de eierstokken meer androgenen aanmaken en de cyclus daardoor verstoord raakt. PCOS is relatief vaak voorkomend en wordt meestal over een langere periode duidelijk, met een combinatie van cyclusklachten, huid- en haarveranderingen.

Zeldzamer, maar belangrijker om niet te missen, zijn oorzaken zoals een androgeenproducerende tumor in de eierstok of de bijnier, en congenitale bijnierhyperplasie, een aangeboren enzymstoornis in de bijnier. Het kenmerk dat artsen alert maakt op zo'n zeldzamere oorzaak is de snelheid waarmee klachten ontstaan: virilisatie die zich binnen enkele maanden ontwikkelt, in plaats van geleidelijk over jaren, is een reden om snel gezien te worden in plaats van af te wachten.

Testosteron en de overgang: wat wel en niet klopt

Rond de overgang wordt vaak gedacht dat de testosteronspiegel bij vrouwen dan plotseling instort, alsof er een omslagpunt is zoals bij oestrogeen. Dat beeld klopt niet goed: testosteron daalt bij vrouwen geleidelijk met de leeftijd, al vanaf jongvolwassenheid, en niet met een scherpe knik rond de menopauze. De ervaren klachten in de overgang, zoals opvliegers en stemmingswisselingen, hangen vooral samen met de daling van oestrogeen, niet met testosteron.

Dat betekent ook dat er geen eenvoudig antwoord bestaat op de vraag of testosteron in de overgang 'aangevuld' zou moeten worden. In Nederland is geen enkel testosteronpreparaat specifiek geregistreerd voor gebruik door vrouwen; elk gebruik van een testosteronmiddel bij een vrouw is daarmee off-label, wat wil zeggen buiten de geregistreerde indicatie. Zo'n beslissing hoort thuis bij een specialist die de voor- en nadelen individueel kan afwegen, niet bij een keuze die u zelf op basis van een bloedwaarde maakt.

Wat te doen bij klachten

Bij klachten die kunnen passen bij een verstoorde androgene balans, zoals nieuwe overmatige beharing, aanhoudende acne op volwassen leeftijd of een cyclus die van slag raakt, is de huisarts het aangewezen eerste aanspreekpunt. De huisarts kan de klachten in kaart brengen, gericht bloedonderzoek aanvragen en beoordelen of doorverwijzing naar een gynaecoloog of internist nodig is.

Het uitgangspunt daarbij is steeds de oorzaak van de klachten te achterhalen, niet een enkel getal bij te sturen. Een testosteronwaarde zonder de bijbehorende klachten en context zegt bij vrouwen, zoals hierboven beschreven, sowieso beperkt iets. Wie klachten heeft, doet er daarom goed aan die klachten te melden en te laten uitzoeken, in plaats van te zoeken naar een manier om zelf een hormoonwaarde te veranderen.