Testosteron: meten, waarden lezen en wat de arts doet

Waar dit artikel over gaat

Wat testosteron in het lichaam regelt, hoe u een betrouwbare meting krijgt, wat de getallen op het laboratoriumformulier betekenen en wanneer een lage waarde behandeling rechtvaardigt. Dit is een informatieve duiding, geen medisch advies en geen vervanging van het gesprek met uw arts. We benoemen open wat het onderzoek laat zien, en wat niet.

Wat testosteron is en wat het regelt

Testosteron is een steroïdhormoon dat bij mannen vrijwel volledig in de testikels wordt gemaakt, in de zogeheten Leydig-cellen, en voor een klein deel in de bijnierschors. Vrouwen maken het ook, in de eierstokken en de bijnierschors, maar in een veel lagere concentratie. Het hormoon wordt gemaakt uit cholesterol en behoort tot de androgenen, de groep hormonen die de mannelijke geslachtskenmerken aanstuurt.

In het lichaam doet testosteron meer dan de meeste mensen denken. Het bepaalt tijdens de puberteit de ontwikkeling van de geslachtsorganen, de stem, de beharing en de groeispurt. Daarna houdt het spiermassa en botdichtheid op peil, stimuleert het de aanmaak van rode bloedcellen in het beenmerg en speelt het een rol bij de zaadcelproductie en bij zin in seks. Op stemming en energie heeft het invloed, maar die invloed is minder eenduidig dan advertenties suggereren: moeheid en somberheid hebben veel vaker een andere oorzaak.

Een deel van het testosteron wordt in het lichaam omgezet in andere hormonen. Via het enzym 5-alfa-reductase ontstaat dihydrotestosteron, dat sterker werkt op prostaat en haargroei. Via het enzym aromatase ontstaat oestradiol, en dat gebeurt onder meer in vetweefsel. Die tweede omzetting is de reden dat overgewicht de hormoonbalans van een man verschuift.

De aanmaak volgt een dagritme, en dat maakt het meettijdstip belangrijk

De aanmaak wordt geregeld door een terugkoppelingslus. De hypothalamus geeft in pulsen GnRH af, de hypofyse reageert daarop met LH en FSH, en LH zet de Leydig-cellen aan het werk. Stijgt het testosteron, dan remt dat de hypothalamus en de hypofyse weer af. Die lus is de reden dat LH en FSH op een laboratoriumformulier zoveel waarde hebben: ze laten zien of het probleem in de testikels zit of hogerop, in de hersenen.

Omdat de afgifte in pulsen gaat en het ritme over de dag verloopt, is de waarde 's ochtends vroeg het hoogst en zakt hij in de loop van de dag. Bij jonge mannen is dat verschil groot; bij oudere mannen is het ritme vlakker, maar het is er nog steeds. Onderzoek onder mannen die zich met klachten meldden liet zien dat het tijdstip van de bloedafname de uitslag zo sterk beïnvloedt dat een middagmeting een deel van hen ten onrechte in het lage bereik plaatst.

De praktische gevolgtrekking is simpel en wordt in Nederland lang niet altijd gevolgd: laat prikken vóór ongeveer tien uur 's ochtends, nuchter, en laat een lage uitslag op een tweede ochtend herhalen voordat er conclusies aan worden verbonden.

Wat de getallen op het formulier betekenen

In Nederland staat totaal testosteron meestal in nanomol per liter, nmol/l. Amerikaanse bronnen en veel zelftests gebruiken nanogram per deciliter, ng/dl. Omrekenen gaat met één factor: één nmol/l komt overeen met ongeveer 28,8 ng/dl. Een waarde van 500 ng/dl is dus ruim 17 nmol/l, en een waarde van 12 nmol/l is ongeveer 346 ng/dl. Wie die factor niet kent, vergelijkt zijn eigen uitslag met een getal uit een heel andere schaal.

Elke laboratoriumuitslag komt met een eigen referentiebereik, en die bereiken verschillen tussen laboratoria omdat de meetmethodes verschillen. Het bereik op úw formulier is het bereik dat telt. Een geharmoniseerde analyse van vier grote cohorten in de Verenigde Staten en Europa kwam voor gezonde mannen van negentien tot negenendertig jaar zonder overgewicht uit op ongeveer 9,2 tot 31,8 nmol/l. Dat is een breed bereik, en dat is geen slordigheid: de spreiding tussen gezonde mannen is werkelijk zo groot.

Het derde ding dat op het formulier moet staan is welk testosteron er is gemeten. Het meeste testosteron in het bloed zit gebonden aan eiwitten, vooral aan SHBG en aan albumine. Alleen een klein deel is vrij. Verandert de hoeveelheid SHBG, dan verandert de totale waarde mee zonder dat er iets met het vrije testosteron gebeurt. Bij overgewicht en diabetes type 2 daalt SHBG, en dat kan een totale waarde omlaag trekken terwijl het vrije testosteron dichter bij normaal ligt.

Wat er op een laboratoriumformulier hoort te staan

Onderdeel	Waarom het erop hoort
Totaal testosteron	De basiswaarde. Zonder tijdstip en eenheid is dit getal niet te duiden.
Tijdstip van afname	Het dagritme is groot genoeg om een uitslag van bereik te laten wisselen.
SHBG	Bepaalt hoeveel van het totaal daadwerkelijk beschikbaar is; verandert bij overgewicht, diabetes, schildklierziekte en leverziekte.
LH en FSH	Laten zien of de oorzaak in de testikels ligt of in hypothalamus en hypofyse.
Prolactine	Een verhoogde waarde kan wijzen op een probleem in de hypofyse.
Referentiebereik van het laboratorium	Verschilt per laboratorium en per methode. Dit bereik telt, niet een bereik van internet.

Deze opsomming is een leeswijzer bij uw eigen uitslag, geen aanvraagformulier. Wat er wordt aangevraagd bepaalt de arts.

Het grijze gebied tussen ongeveer 8 en 12 nmol/l

Onder ongeveer 8 nmol/l zijn de meeste artsen het eens: dat is laag, en bij bijpassende klachten is verder onderzoek aangewezen. Boven ongeveer 12 nmol/l geldt hetzelfde in omgekeerde richting: die waarde is bij vrijwel iedereen normaal, en klachten hebben dan waarschijnlijk een andere oorzaak. Daartussen ligt het lastigste deel van dit hele onderwerp.

In die zone beslist het getal niet. Wat wél beslist: of er een samenhangend klachtenpatroon is, of een tweede ochtendmeting hetzelfde laat zien, wat SHBG doet, en wat LH en FSH aangeven. De European Male Ageing Study, die ruim drieduizend mannen volgde, liet zien dat pas een combinatie van drie seksuele klachten met een verlaagde waarde consistent samenhangt met een echt tekort. Losse klachten als moeheid of somberheid deden dat niet.

Dat is ook de reden dat de biologische variatie zo belangrijk is. Testosteron schommelt van dag tot dag, en een enkele meting in de grijze zone kan bij herhaling zomaar tien tot vijftien procent hoger of lager uitvallen. Wie op één uitslag een behandeling begint, begint mogelijk op ruis.

Wanneer klachten geen testosteronprobleem zijn

Vermoeidheid, minder energie, minder spierkracht, somberheid en minder zin in seks zijn de klachten waarmee mannen bij testosteron uitkomen. Het zijn ook de meest aspecifieke klachten in de geneeskunde. Thuisarts.nl behandelt moeheid als een klacht met tientallen mogelijke oorzaken, en testosteron staat daar niet bovenaan.

De aandoeningen die veel vaker achter dit klachtenpatroon zitten: slaaptekort en onbehandelde slaapapneu, overgewicht, bloedarmoede, een traag werkende schildklier, diabetes, depressie, overmatig alcoholgebruik en bijwerkingen van medicijnen. Sommige daarvan verlagen bovendien zelf de testosteronwaarde, wat het beeld extra verwarrend maakt: dan is de lage waarde een gevolg en niet de oorzaak.

Daarom is het startpunt bijna nooit een supplement en bijna altijd een gesprek met de huisarts over het hele beeld. Dat is geen afhoudende opmerking maar de kortste route: als er iets anders speelt, lost het aanpakken daarvan de klacht op én vaak de waarde.

Wat er gebeurt als er wel een tekort is

Blijft de waarde bij herhaling laag en past het klachtenpatroon erbij, dan volgt onderzoek naar de oorzaak. LH en FSH bepalen de richting: zijn ze hoog, dan ligt het probleem in de testikels zelf; zijn ze laag of normaal bij een lage testosteronwaarde, dan ligt het hogerop en komen hypofyse en hypothalamus in beeld. In dat tweede geval hoort er ook naar prolactine en soms naar de rest van de hypofysefunctie te worden gekeken.

Testosteronsuppletie is in Nederland een receptbehandeling en wordt in de praktijk meestal door een internist-endocrinoloog of uroloog ingesteld en gevolgd. Er zijn verschillende toedieningsvormen: gel op de huid, een injectie in de spier met korte of lange werkingsduur, en capsules. Zij verschillen vooral in werkingsduur, in hoe stabiel de bloedspiegel blijft en in de kans op overdracht via de huid. Welke vorm passend is, is een afweging tussen arts en patiënt; wij spreken daar geen voorkeur over uit en noemen geen prijzen.

Bij een behandeling horen controles. De hematocriet, het aandeel rode bloedcellen in het bloed, kan stijgen en daarmee de kans op een stolsel vergroten. Ook de PSA-waarde en de klachten worden gevolgd. En dan is er een punt dat vaak te laat ter sprake komt: suppletie remt via de terugkoppelingslus de eigen aanmaak en daarmee de zaadcelproductie. Voor mannen met een kinderwens is dat een reden om het gesprek anders te voeren.

Wat een behandeling wel en niet oplevert

De Testosterone Trials, een reeks gerandomiseerde onderzoeken bij oudere mannen met een laag testosteron, vonden een duidelijke verbetering van seksuele functie, een kleinere verbetering van stemming en loopvermogen, en geen verbetering van vitaliteit als geheel. Dat is een nuchter resultaat: de behandeling doet iets, en niet alles wat ervan wordt verwacht.

Over de veiligheid voor hart en bloedvaten is jarenlang gediscussieerd. Het TRAVERSE-onderzoek uit 2023, met ruim vijfduizend mannen met een verhoogd hart- en vaatrisico, vond geen hogere kans op ernstige hart- en vaatgebeurtenissen bij behandeling dan bij placebo. Dat is geruststellend voor de vraag die het beantwoordde, maar het is geen reden om een behandeling te beginnen zonder vastgestelde diagnose.

Wat suppletie in elk geval niet is: een middel om een normale waarde hoger te maken. Er is geen bewijs dat een man met een waarde binnen het referentiebereik zich beter gaat voelen als dat getal omhoog gaat, en de risico's van suppletie zonder indicatie blijven wel bestaan.

Wat u zelf kunt doen, en wat dat oplevert

Bij mannen zonder onderliggende ziekte hangt een lage waarde meestal samen met leefstijl, en dan vooral met gewicht en slaap. Een meta-analyse van interventieonderzoek liet zien dat gewichtsverlies de testosteronwaarde meetbaar verhoogt, en dat het effect groter is naarmate het gewichtsverlies groter is; bij chirurgisch gewichtsverlies was de stijging het duidelijkst. Dat is geen dieetadvies van ons, maar wel het best onderbouwde verband in dit onderwerp.

Slaap is de tweede knop. In een experiment bij gezonde jonge mannen daalde de testosteronwaarde na één week van vijf uur slaap per nacht met een substantieel percentage. Eén week. Wie chronisch te kort slaapt of onbehandelde slaapapneu heeft, heeft daarmee een verklaring die geen enkel supplement kan compenseren.

Het aanvullen van een echt tekort aan zink of vitamine D kan de waarde beïnvloeden, maar het woord 'tekort' is daarin het belangrijkste woord. Bij mannen die geen tekort hebben, is er geen meetbaar effect. Vrij verkrijgbare testosteronboosters zijn voedingssupplementen, worden niet op werkzaamheid beoordeeld en mogen geen medische claim voeren; de enige toegestane claim in het EU-register gaat over het behouden van een normaal gehalte, niet over het verhogen ervan.

Veelgestelde vragen

Kan ik testosteron door mijn huisarts laten meten?

Dat kan, maar het gebeurt niet automatisch. Er is in Nederland geen NHG-Standaard voor mannelijk testosterontekort, dus er is geen vast protocol dat de huisarts volgt. Een verzoek landt beter als u een samenhangend klachtenpatroon beschrijft in plaats van één klacht, en als u vraagt om een ochtendafname met LH, FSH en SHBG erbij.

Hoe reken ik ng/dl om naar nmol/l?

Deel het aantal ng/dl door 28,8. Een uitslag van 400 ng/dl komt neer op ongeveer 13,9 nmol/l. Andersom vermenigvuldigt u nmol/l met 28,8. Let er wel op dat u alleen totaal testosteron met totaal testosteron vergelijkt.

Is een waarde van 11 nmol/l te laag?

Dat hangt niet van het getal alleen af. Elf ligt in de zone waar het klachtenpatroon, een tweede ochtendmeting, SHBG en de waarden van LH en FSH samen de conclusie bepalen. Bij een gezonde man zonder klachten is elf gewoon een waarde binnen het bereik.

Waarom moet er twee keer geprikt worden?

Omdat testosteron van dag tot dag schommelt en één meting daarom ruis kan zijn. Bij herhaling valt dezelfde man makkelijk tien tot vijftien procent hoger of lager uit. Een diagnose die op één uitslag rust, rust op te weinig.

Kan ik testosteron zonder recept kopen?

Niet legaal. Alle geregistreerde testosteronpreparaten in Nederland zijn receptplichtig. Wat online zonder recept wordt aangeboden komt buiten het toezicht om: samenstelling en dosering zijn niet gecontroleerd, en er is niemand die uw hematocriet en PSA in de gaten houdt.

Verandert testosteron sterk met de leeftijd?

Er is een geleidelijke daling vanaf ongeveer het dertigste jaar, in de orde van één procent per jaar, maar die is veel vlakker dan het woord 'mannelijke overgang' suggereert. Bij veel mannen komt een lage waarde op middelbare leeftijd eerder door overgewicht, slaapproblemen of ziekte dan door leeftijd op zich.

Waarop dit artikel is gebaseerd

Elke link hieronder is opgehaald en de titel van de pagina is vergeleken met wat wij ervan zeggen. Klopt er iets niet, dan horen wij dat graag.

01J Clin Endocrinol MetabTravison TG et al. Harmonized Reference Ranges for Circulating Testosterone Levels in Men of Four Cohort Studies in the United States and Europe. J Clin Endocrinol Metab 2017. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28324103/
02The Endocrine SocietyBhasin S et al. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab 2018. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29562364/
03N Engl J MedWu FC et al. Identification of late-onset hypogonadism in middle-aged and elderly men (European Male Ageing Study). N Engl J Med 2010. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20554979/
04JAMAAdult Male Hypogonadism: A Review. JAMA 2026. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42207626/
05J Sex MedAnalysis of diurnal variation in serum testosterone levels in men with symptoms of testosterone deficiency. J Sex Med 2024. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38481019/
06N Engl J MedSnyder PJ et al. Effects of Testosterone Treatment in Older Men (The Testosterone Trials). N Engl J Med 2016. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26886521/
07N Engl J MedLincoff AM et al. Cardiovascular Safety of Testosterone-Replacement Therapy (TRAVERSE). N Engl J Med 2023. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37326322/
08KNMPApotheek.nl (KNMP) — testosteron: werking, gebruik en bijwerkingen. www.apotheek.nl/medicijnen/testosteron
09Zorginstituut NederlandFarmacotherapeutisch Kompas — preparaattekst testosteron. www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/t/testosteron
10Nederlands Huisartsen GenootschapThuisarts.nl — Moeheid: waardoor kun je moe zijn, en wat helpt? www.thuisarts.nl/moeheid
11IGJInspectie Gezondheidszorg en Jeugd — Medicijnen. www.igj.nl/onderwerpen/medicijnen

Verder lezen

Basiskennis

Wat is testosteron? Aanmaak, werking en schommelingen

Testosteron is een steroïdhormoon dat vooral in de testikels wordt gemaakt. Uitleg over aanmaak, regelkring, dagritme en wat het hormoon wel en niet doet.

8 min. leestijd