Vitamine D en testosteron: wat drie gerandomiseerde studies hebben gevonden

Kort samengevat

Vitamine D en testosteron zijn in een reeks onderzoeken aan elkaar gekoppeld, en de meest geciteerde studie wijst inderdaad in de richting die op elk supplementenetiket staat.

Maar na die studie zijn er twee onderzoeken gedaan die speciaal voor deze vraag werden opgezet, met een placebogroep en met het testosteron gemeten via massaspectrometrie. Beide vonden geen effect, ook niet bij mannen die juist waren geselecteerd op een lage testosteronwaarde.

Dat maakt deze pagina anders dan die over zink: hier is goed onderzoek gedaan, en de uitkomst was negatief.

De studie waarmee het verhaal begon

Pilz en collega's publiceerden in 2011 in Horm Metab Res een analyse bij 54 mannen: 31 kregen een jaar lang dagelijks 3.332 internationale eenheden vitamine D, 23 placebo. Hun 25(OH)D lag bij aanvang onder 50 nmol/l, in het tekortgebied, en hun testosteronwaarde onderaan het referentiebereik.

In de vitamine D-groep steeg het totaal testosteron van 10,7 naar 13,4 nmol/l en het vrij testosteron van 0,222 naar 0,267 nmol/l. In de placebogroep veranderde geen van die maten significant.

Drie voorbehouden staan in de publicatie zelf. De deelnemers waren mannen met overgewicht in een gewichtsverliesprogramma, en afvallen trekt de testosteronwaarde op eigen kracht op. De testosteronanalyse was een nadere beschouwing binnen een onderzoek dat voor een andere vraag was opgezet. En de gerapporteerde vergelijking is die van de groep met zichzelf in de tijd. De auteurs besluiten dan ook dat verder gerandomiseerd onderzoek nodig is.

Twee studies die er speciaal voor werden opgezet

Dat verdere onderzoek is er gekomen, in Graz: twee keer dubbelblind, met placebo, en met het testosteron bepaald via massaspectrometrie.

De eerste, uit 2017, includeerde gezonde mannen met een testosteronwaarde van 10,4 nmol/l of hoger en een 25(OH)D onder 75 nmol/l; 98 mannen maakten de twaalf weken af, de helft met 20.000 internationale eenheden per week en de helft met placebo. Er was geen behandeleffect op het totaal testosteron. De mediane verandering in de behandelgroep was 0,5 nmol/l, met een p-waarde van 0,497.

De tweede, uit 2019, draaide precies aan de knop die eerder het verschil leek te maken: nu werden mannen ingesloten met een testosteronwaarde ónder 10,4 nmol/l. Honderd mannen werden gerandomiseerd, 94 maakten het af, gemiddelde leeftijd 47 jaar. Ook hier geen significant effect op het totaal testosteron, en ook niet op het vrij testosteron, SHBG, oestradiol, FSH, LH of de lichaamssamenstelling.

De vraag die hiermee nog niet beantwoord is

Twee kanttekeningen bij die negatieve uitkomst. In de studie uit 2019 lag de gemiddelde 25(OH)D bij aanvang op 56,3 nmol/l: onder de aangehouden drempel, maar geen diep tekort. En de Graz-studies duurden twaalf weken, tegenover een jaar voor de positieve studie. Dat zijn voorbehouden, geen tegenbewijs: de twee beste studies die er zijn, vonden niets.

Waarom deze vraag in Nederland vaker opkomt

Vitamine D maakt u vooral zelf aan in de huid, onder invloed van zonlicht. Het Voedingscentrum beschrijft dat de zon in Nederland in de wintermaanden te laag staat om vitamine D aan te maken; u gebruikt dan de voorraad van maart tot en met oktober. Het advies in die maanden: dagelijks een kwartier tot een half uur buiten tussen 11.00 en 15.00 uur, met onbedekt gezicht en handen.

Voor een aantal groepen is dat niet genoeg en wordt een supplement geadviseerd: kinderen tot en met drie jaar, iedereen van 4 tot en met 69 jaar met een donkere huid of die weinig buiten komt, vrouwen van 50 tot en met 69 jaar, zwangeren, en iedereen van 70 jaar en ouder.

Daarom valt de vraag hier anders dan in Zuid-Europa. Maar let op wie er niet op die lijst staat: een man van 30 met een lichte huid die regelmatig buiten komt, hoort er niet bij.

Wat dit praktisch betekent

Gebruik vitamine D om de redenen waarvoor het wordt geadviseerd: botten, tanden, spierfunctie en het immuunsysteem. Niet als hormooningreep, want daar staat het onderzoek niet achter.

Blijf daarbij bij de aanbevolen 10 microgram, en 20 microgram vanaf 70 jaar; het Voedingscentrum stelt dat meer nemen geen extra gezondheidswinst oplevert. Of er bij u een tekort is, blijkt uit een bloedbepaling, niet uit een etiket. Voor zink geldt hetzelfde patroon, met dunner bewijs; dat staat op onze pagina daarover. En wat er onder de noemer testosteron verhogen wel bewijs heeft, staat bij elkaar in deze rubriek.