Zink en testosteron: het verschil tussen een tekort corrigeren en bijslikken

Kort samengevat

Zink staat op vrijwel elk etiket van een testosteronbooster. Dat is geen verzinsel: er bestaat onderzoek waarin zink de testosteronwaarde in beweging brengt. Alleen gaat dat onderzoek bijna altijd over mannen bij wie zink ontbrak.

Het onderscheid dat deze pagina maakt, is het hele verhaal. Een aangetoond tekort corrigeren is iets anders dan bijslikken boven op een toereikende inname. Voor het eerste bestaat een signaal, voor het tweede niet. De onderzoeken zijn bovendien klein: het grootste dat hier langskomt telde 37 deelnemers, het bekendste vier.

De studie waar bijna alles op rust

Vrijwel elke bewering over zink en testosteron leidt terug naar één publicatie: Prasad en collega's in Nutrition, 1996, die uit drie losse delen bestond. In het eerste werd bij 40 gezonde mannen van 20 tot 80 jaar de zinkconcentratie in cellen vergeleken met de testosteronwaarde. Er was een verband, maar een los verband: een correlatie van 0,43 voor zink in lymfocyten.

In het tweede deel kregen vier jonge mannen twintig weken lang opzettelijk te weinig zink via de voeding. Hun testosteronwaarde zakte van gemiddeld 39,9 naar 10,6 nmol/l. In het derde deel kregen negen oudere mannen met een licht zinktekort drie tot zes maanden zink; hun waarde steeg van 8,3 naar 16,0 nmol/l.

Wat er in geen van die delen bij zat, is een controlegroep. Er werd niet gerandomiseerd, er was geen placebo, en de aantallen waren vier en negen. Dat is geen reden om het resultaat weg te wuiven, maar het is wel het bewijsniveau waar een hele markt op staat.

Wat er gebeurt bij een toereikende inname

De interessantere vraag is wat zink doet bij iemand die al genoeg binnenkrijgt. Daarvoor zijn twee onderzoeken bruikbaar.

Koehler en collega's gaven in 2009 veertien regelmatig sportende mannen een zinkhoudend supplement van het type dat als testosteronondersteuning wordt verkocht. Hun inname lag van tevoren tussen 11,9 en 23,2 milligram per dag, ruim boven de aanbeveling. Het zink in hun bloed steeg en de uitscheiding via de urine steeg, maar het totaal en het vrij testosteron veranderden niet significant.

Netter en collega's beschreven in 1981 een onderzoek bij 37 mannen met onverklaarde onvruchtbaarheid, gesplitst op uitgangswaarde. Bij de 22 mannen met een testosteronwaarde onder 4,8 ng/ml stegen testosteron en het aantal zaadcellen na zink. Bij de 15 mannen met een waarde daarboven veranderde het testosteron niet. Twee heel verschillende opzetten, dezelfde scheidslijn: het effect zit aan de onderkant van het bereik.

Wat de samenvattende literatuur ervan maakt

In 2023 verscheen in het Journal of Trace Elements in Medicine and Biology een systematisch overzicht. De conclusie klinkt gunstig: serumzink hangt positief samen met totaal testosteron, en gematigde suppletie draagt volgens de auteurs bij aan de androgeenstatus.

Eén getal hoort daarbij: er werden 38 publicaties meegenomen, en daarvan waren 8 klinisch en 30 dierexperimenteel. De auteurs tekenen zelf aan dat het effect afhangt van de beginwaarde, de vorm van het zink, de dosis en de duur. Er komt dus geen getal uit dat u op uzelf kunt toepassen.

Hoeveel zink u nodig heeft, en waar de bovengrens ligt

Het Voedingscentrum legt de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voor mannen van 18 jaar en ouder op 9,0 milligram. Zink zit in vlees, kaas, graanproducten, noten en schaal- en schelpdieren, en op dezelfde pagina staat dat symptomen van een zinktekort in Nederland voor zover bekend zeldzaam zijn.

Aan de andere kant staat een bovengrens. De Europese autoriteit voor voedselveiligheid houdt voor volwassenen 25 milligram per dag aan als aanvaardbare bovengrens, bijna het drievoudige van de aanbeveling. De reden is concreet: langdurig een hoge dagelijkse dosis zink kan een kopertekort veroorzaken.

Wat dit praktisch betekent

Zink is geen testosteronverhoger, maar wel een voedingsstof waarvan een tekort de waarde kan drukken. Twee verschillende uitspraken, die in advertenties door elkaar lopen.

Of er bij u een tekort is, stelt u niet vast door een potje te kopen. Dat is een vraag voor uw huisarts. Voor vitamine D loopt het patroon vergelijkbaar, met één verschil dat in Nederland uitmaakt; dat staat op onze pagina daarover. En wat er onder de noemer testosteron verhogen werkelijk onderzoek achter zich heeft, staat bij elkaar in deze rubriek.