Waar dit artikel over gaat
Welk klachtenpatroon bij een testosterontekort past, hoe hypogonadisme in Nederland wordt vastgesteld en waarom één lage uitslag daar niet genoeg voor is. Dit is een informatieve duiding, geen medisch advies en geen vervanging van het gesprek met uw arts. We benoemen open wat het onderzoek laat zien, en wat niet.
Wat een testosterontekort medisch gezien is
De medische term is hypogonadisme: een aandoening waarbij de testikels te weinig testosteron aanmaken, met klachten die daarbij passen. Het woord 'tekort' suggereert dat het om een getal gaat, maar de diagnose vraagt twee dingen tegelijk. Er moet een herhaaldelijk verlaagde waarde zijn, gemeten in de ochtend, én er moet een klachtenpatroon zijn dat daarbij hoort. Een van de twee is niet genoeg.
Die dubbele eis is geen bureaucratie. Testosteron schommelt van dag tot dag, is afhankelijk van het tijdstip van meten en daalt tijdelijk bij ziekte, slaaptekort en stress. Een enkele lage uitslag zonder klachten zegt daarom weinig, en klachten zonder verlaagde waarde wijzen op iets anders.
Artsen onderscheiden twee vormen. Bij primair hypogonadisme ligt het probleem in de testikels zelf; LH en FSH zijn dan verhoogd omdat de hersenen harder gaan sturen op een orgaan dat niet reageert. Bij secundair hypogonadisme ligt het probleem in de hypothalamus of de hypofyse; LH en FSH zijn dan laag of ongepast normaal bij een lage testosteronwaarde. Dat onderscheid bepaalt het vervolgonderzoek, en het is de reden dat die twee waarden op de aanvraag horen te staan.
Het klachtenpatroon dat er echt bij hoort
De klachten die het sterkst met een verlaagde waarde samenhangen zijn seksueel van aard: minder zin in seks, minder of afwezige ochtenderecties, en erectieproblemen. De European Male Ageing Study, die ruim drieduizend mannen tussen veertig en negenenzeventig jaar volgde, vond dat pas de combinatie van deze drie klachten met een verlaagde ochtendwaarde consistent samenhing met een echt tekort.
Daarnaast zijn er klachten die kunnen passen maar op zichzelf weinig zeggen: verlies van spiermassa en spierkracht, meer buikvet, verminderde botdichtheid, opvliegers, borstvorming, en een lager aantal zaadcellen. Bij langer bestaand tekort kan de beharing dunner worden en kunnen de testikels kleiner worden.
En dan zijn er de klachten waarmee de meeste mannen bij dit onderwerp uitkomen en die het minst onderscheidend zijn: vermoeidheid, weinig energie, somberheid, slechter slapen, concentratieproblemen. Diezelfde studie vond voor die algemene klachten geen consistente samenhang met de testosteronwaarde. Dat betekent niet dat die klachten er niet zijn. Het betekent dat testosteron er zelden de verklaring voor is.
De vier verklaringen die veel vaker kloppen
Overgewicht is de belangrijkste. Vetweefsel zet testosteron via het enzym aromatase om in oestradiol, en overgewicht verlaagt bovendien SHBG, waardoor de gemeten totale waarde nog verder zakt. Bij mannen met obesitas en diabetes type 2 is een verlaagde waarde eerder regel dan uitzondering, en dan is de lage waarde een gevolg en niet de oorzaak van het probleem.
Slaap is de tweede. In een experiment bij gezonde jonge mannen daalde de testosteronwaarde na één week met vijf uur slaap per nacht met een substantieel percentage. Onbehandelde slaapapneu doet iets vergelijkbaars, en snurken met slaperigheid overdag is een reden om daar naar te laten kijken voordat er iets met hormonen gebeurt.
De derde is medicatie. Opioïden onderdrukken de aansturing vanuit de hersenen, corticosteroïden doen dat ook, en sommige middelen verlagen de waarde of geven klachten die erop lijken. De vierde is het gebruik van anabole steroïden, nu of in het verleden: die onderdrukken de eigen aanmaak, soms langdurig, en dat is een verhaal dat mannen niet vanzelf vertellen. Wie het wel vertelt, bespaart zichzelf een hoop verkeerd gerichte onderzoek.
Hoe de diagnose in Nederland verloopt
Er is in Nederland geen NHG-Standaard voor mannelijk hypogonadisme en Thuisarts.nl heeft er geen publiekspagina over. In de praktijk betekent dat: de huisarts beoordeelt het beeld, sluit de veel voorkomende verklaringen uit en besluit dan of meten zinvol is. Wordt er gemeten, dan hoort dat 's ochtends te gebeuren, nuchter, met een herhaling bij een lage uitslag.
Bij een bevestigd lage waarde volgt het onderscheid tussen primair en secundair via LH en FSH. Is het beeld secundair, dan hoort prolactine erbij en soms verder onderzoek naar de hypofyse, waaronder beeldvorming als er aanwijzingen zijn voor een tumor. Ook ijzerstapeling, chronische ziekte en eerdere bestraling of chemotherapie horen in de afweging thuis.
Instellen en volgen van een behandeling gebeurt in Nederland doorgaans in de tweede lijn, bij een internist-endocrinoloog of een uroloog. Een verwijzing is aangewezen bij herhaaldelijk lage ochtendwaarden met een passend klachtenpatroon, bij afwijkende LH- en FSH-waarden, bij verdenking op een hypofyseprobleem en bij een kinderwens.
Waarom het grijze gebied zo veel gedoe geeft
Onder ongeveer 8 nmol/l zijn artsen het grotendeels eens dat de waarde laag is. Boven ongeveer 12 nmol/l zijn ze het eens dat hij normaal is. Daartussen ligt een zone waarin het getal alleen niets beslist, en juist daar komen de meeste mannen met klachten uit.
Wat in die zone de doorslag geeft: een tweede ochtendmeting, het klachtenpatroon, de SHBG-waarde en de stand van LH en FSH. Bij overgewicht kan een berekend vrij testosteron laten zien dat de beschikbare hoeveelheid dichter bij normaal ligt dan het totaal doet vermoeden. En de biologische variatie doet de rest: dezelfde man valt bij herhaling makkelijk tien tot vijftien procent hoger of lager uit.
De frustratie die hier ontstaat is begrijpelijk. Iemand heeft klachten, laat meten, krijgt een getal dat 'net niet' is, en hoort dat er niets gebeurt. Wat helpt is de vraag verleggen van 'is dit laag genoeg' naar 'wat verklaart mijn klachten dan wel'. Dat is geen troostprijs; dat is meestal waar het antwoord ligt.
Wat behandeling wel en niet doet
Als er een echt tekort is vastgesteld, kan een arts testosteronsuppletie voorschrijven. De Testosterone Trials, een reeks gerandomiseerde onderzoeken bij oudere mannen met een lage waarde, vonden een duidelijke verbetering van de seksuele functie, een bescheiden effect op stemming en loopvermogen, en geen verbetering van vitaliteit als geheel. Dat is een eerlijk resultaat: er gebeurt iets, en niet alles wat ervan wordt gehoopt.
Bij behandeling horen controles. Het aandeel rode bloedcellen kan stijgen, wat de kans op een stolsel vergroot; dat is de meest voorkomende reden om een dosering aan te passen of tijdelijk te stoppen. Ook de PSA-waarde en de klachten worden gevolgd. Over hart- en vaatveiligheid gaf het TRAVERSE-onderzoek uit 2023 bij ruim vijfduizend mannen met een verhoogd risico geen aanwijzing voor meer ernstige gebeurtenissen dan bij placebo.
Eén gevolg wordt te vaak te laat besproken: suppletie remt via de terugkoppelingslus de eigen aanmaak en daarmee de zaadcelproductie. Na stoppen herstelt die productie bij de meeste mannen, maar dat kan maanden duren en niet iedereen komt op het oude niveau terug. Voor wie een kinderwens heeft, is dat een reden om het gesprek anders te voeren en om er vóór de start over te beginnen.
Wanneer u niet moet wachten
De meeste vragen rond testosteron hebben geen haast. Een paar situaties wel. Een lage waarde samen met hoofdpijn, veranderd zien of uitval in het gezichtsveld, of vocht uit de tepels, kan wijzen op een probleem in de hypofyse en hoort snel te worden onderzocht.
Een knobbel in de borst, of borstvorming die in korte tijd ontstaat en pijnlijk of eenzijdig is, is ook een reden om dezelfde week contact op te nemen. Bij jongens geldt hetzelfde voor een puberteit die op veertienjarige leeftijd nog niet op gang is gekomen.
Gebruikt u testosteron en krijgt u een pijnlijke, gezwollen of warme kuit, plotselinge kortademigheid of pijn op de borst, bel dan direct. Dit zijn alarmsignalen voor een stolsel en geen klachten om af te wachten; bij pijn op de borst of ernstige kortademigheid belt u 112.
Veelgestelde vragen
Hoe weet ik of ik een testosterontekort heb?
Alleen met een combinatie van een passend klachtenpatroon en een herhaaldelijk verlaagde ochtendwaarde. Eén lage uitslag of een online vragenlijst is niet genoeg. De klachten die er het sterkst bij horen zijn minder zin in seks, minder ochtenderecties en erectieproblemen.
Kan vermoeidheid door een testosterontekort komen?
Het kan, maar het is een van de minst onderscheidende klachten. Groot onderzoek vond geen consistente samenhang tussen algemene vermoeidheid en de testosteronwaarde. Slaaptekort, slaapapneu, bloedarmoede, schildklierproblemen, diabetes en somberheid verklaren moeheid veel vaker.
Wat is het verschil tussen primair en secundair hypogonadisme?
Bij primair hypogonadisme ligt de oorzaak in de testikels en zijn LH en FSH verhoogd. Bij secundair hypogonadisme ligt de oorzaak in de hypothalamus of de hypofyse en zijn LH en FSH laag of ongepast normaal. Dat onderscheid bepaalt welk vervolgonderzoek nodig is.
Herstelt een testosterontekort vanzelf?
Als de oorzaak omkeerbaar is, vaak wel. Gewichtsverlies verhoogt de waarde meetbaar, en dat effect is groter naarmate het gewichtsverlies groter is. Ook het behandelen van slaapapneu of het aanpassen van medicatie kan de waarde herstellen. Bij een probleem in de testikels of de hypofyse gebeurt dat niet vanzelf.
Naar welke specialist word ik verwezen?
In Nederland meestal naar een internist-endocrinoloog of een uroloog. Een verwijzing is aangewezen bij herhaaldelijk lage ochtendwaarden met passende klachten, bij afwijkende LH- en FSH-waarden, bij verdenking op een hypofyseprobleem en bij een kinderwens.
Ik heb vroeger anabole steroïden gebruikt. Maakt dat uit?
Ja, en het is belangrijk om het te vertellen. Anabole steroïden onderdrukken de eigen aanmaak, soms nog lang na het stoppen. Zonder die informatie zoekt een arts in de verkeerde richting en duurt het onnodig lang voordat duidelijk is wat er speelt.
Waarop dit artikel is gebaseerd
Elke link hieronder is opgehaald en de titel van de pagina is vergeleken met wat wij ervan zeggen. Klopt er iets niet, dan horen wij dat graag.
- 01N Engl J MedWu FC et al. Identification of late-onset hypogonadism in middle-aged and elderly men (European Male Ageing Study). N Engl J Med 2010. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20554979/
- 02The Endocrine SocietyBhasin S et al. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab 2018. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29562364/
- 03JAMAAdult Male Hypogonadism: A Review. JAMA 2026. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42207626/
- 04JAMALeproult R, Van Cauter E. Effect of 1 week of sleep restriction on testosterone levels in young healthy men. JAMA 2011. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21632481/
- 05Eur J EndocrinolCorona G et al. Body weight loss reverts obesity-associated hypogonadotropic hypogonadism: a systematic review and meta-analysis. Eur J Endocrinol 2013. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23482592/
- 06Rev Endocr Metab DisordObesity, type 2 diabetes, and testosterone in ageing men. Rev Endocr Metab Disord 2022. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35834069/
- 07N Engl J MedSnyder PJ et al. Effects of Testosterone Treatment in Older Men (The Testosterone Trials). N Engl J Med 2016. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26886521/
- 08N Engl J MedLincoff AM et al. Cardiovascular Safety of Testosterone-Replacement Therapy (TRAVERSE). N Engl J Med 2023. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37326322/
- 09Int J Impot ResTestosterone therapy and secondary erythrocytosis. Int J Impot Res 2022. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34987178/
- 10Nederlands Huisartsen GenootschapThuisarts.nl — Moeheid: waardoor kun je moe zijn, en wat helpt? www.thuisarts.nl/moeheid
- 11Nederlands Huisartsen GenootschapNHG — overzicht van huisartsgeneeskundige richtlijnen. www.nhg.org/richtlijnen/
- 12College ter Beoordeling van GeneesmiddelenCBG-MEB — Geneesmiddeleninformatiebank. www.geneesmiddeleninformatiebank.nl/nl/
- 13LarebBijwerkingencentrum Lareb — meldingen van bijwerkingen. www.lareb.nl/
Verder lezen
Huisarts en testosteron: wat u wel en niet kunt verwachten
Er is geen NHG-richtlijn voor testosteron bij mannen. Lees wat de huisarts wel en niet doet, wat uw verzoek sterker maakt en wanneer een verwijzing volgt.
Testosteron: meten, waarden lezen en wat de arts doet
Wat testosteron in het lichaam regelt, hoe u een betrouwbare meting krijgt, wat de getallen op het laboratoriumformulier betekenen en wanneer een lage waarde behandeling rechtvaardigt.
Wat is testosteron? Aanmaak, werking en schommelingen
Testosteron is een steroïdhormoon dat vooral in de testikels wordt gemaakt. Uitleg over aanmaak, regelkring, dagritme en wat het hormoon wel en niet doet.