Testosterontekort: wanneer het dat is en wanneer iets anders

Twee dingen moeten samenvallen

Van een testosterontekort wordt gesproken als twee dingen samenkomen: een herhaald te lage waarde uit een ochtendbloedafname, en klachten die daarbij passen.

Die combinatie is de reden dat losse metingen en thuistests zo vaak in de war sturen. Een lage waarde zonder klachten is iets anders dan een tekort. En klachten zonder lage waarde hebben een andere oorzaak, die dan ook een andere aanpak vraagt.

Dit is geen formaliteit. Het is precies het punt waarop de supplementenmarkt en de spreekkamer uit elkaar lopen.

De klachten, en waarom ze weinig bewijzen

Wat erbij past: duidelijk verminderd seksueel verlangen, erectieproblemen, afnemende spiermassa bij toenemend buikvet, minder kracht, vermoeidheid, een gedrukte stemming en verminderde concentratie.

Nu het ongemakkelijke deel: geen van deze klachten is specifiek. Slaaptekort geeft hetzelfde beeld. Schildklieraandoeningen ook. Bloedarmoede, depressie, overgewicht, chronische stress en alcohol eveneens.

Daarom is de volgorde meten en dan pas conclusies trekken, en niet andersom. Wie op grond van de klachtenlijst alleen een supplement koopt, gokt op één van tien mogelijke verklaringen.

Eén klacht verdient een aparte kanttekening: erectieproblemen. Testosteron stuurt het verlangen, niet direct de erectie. Erectieproblemen hebben vaker een oorzaak in de bloedvaten dan in de hormonen.

Hoe er gemeten wordt

Bloed wordt bij voorkeur 's ochtends geprikt, meestal tussen acht en elf uur, omdat de waarde in de loop van de dag daalt. Een meting halverwege de middag kan laag uitvallen zonder dat er iets aan de hand is.

Bij een afwijkende uitslag wordt op een andere dag een tweede keer gemeten. Eén enkele waarde is geen diagnose.

Vaak wordt niet alleen totaal testosteron bepaald. Het hormoon zit in het bloed grotendeels gebonden aan een transporteiwit, SHBG, en alleen het vrije en losjes gebonden deel werkt in het weefsel. Bij een hoog SHBG kan de totale waarde normaal lijken terwijl er functioneel te weinig beschikbaar is.

Er wordt ook gekeken waar een tekort vandaan komt: uit de teelballen zelf, of uit de aansturing door hypofyse en hypothalamus. Dat onderscheid verandert de behandeling en kan een behandelbare onderliggende aandoening aan het licht brengen.

De eenheden waarop de meeste uitslagen stuklopen

Testosteron wordt in Nederlandse laboratoria doorgaans in nmol/l gerapporteerd. Engelstalige bronnen en veel forums gebruiken ng/dl. De twee schelen ongeveer een factor 29.

Wie zijn eigen uitslag naast een getal uit een forum legt, vergelijkt dus vaak twee verschillende schalen. Dat verklaart een verrassend groot deel van zowel de paniek als de valse geruststelling rond dit onderwerp.

Daar komt bij dat referentiewaarden per laboratorium verschillen, omdat ze op andere meetmethoden en andere referentiegroepen berusten. Een waarde is alleen te lezen samen met het referentiebereik van het lab dat hem bepaalde.

Kijk op de uitslag dus eerst naar de eenheid en het bereik, en pas daarna naar het getal.

Wat vaker blijkt te spelen

Overgewicht. Vetweefsel zet testosteron om in oestrogeen, en een lagere waarde bevordert weer vetopslag. Die cirkel is bij veel mannen de eigenlijke verklaring, en gewichtsverlies doorbreekt hem.

Slaaptekort. Het verband is een van de best onderbouwde in dit veld. Al een week met duidelijk verkorte nachten verlaagt de waarde meetbaar.

Schildklier. Zowel een te trage als een te snelle schildklier geeft vermoeidheid en verminderd libido, en beide zijn goed te behandelen.

Medicijnen. Opioïden en langdurig gebruik van corticosteroïden kunnen de waarde verlagen. Dat wordt zelden spontaan genoemd, dus vertel wat u gebruikt.

Alcohol. Regelmatig hoog gebruik verlaagt de waarde en verstoort daarnaast de slaap.

Wanneer een behandeling in beeld komt

Bij een bevestigd tekort met passende klachten bestaat een behandeling met testosteron, meestal als gel of injectie. Die is receptplichtig en gaat gepaard met controles: de waarde zelf, het bloedbeeld en de prostaatwaarde.

Die controles zijn de reden dat dit onder begeleiding hoort. Testosteron kan de aanmaak van rode bloedcellen stimuleren, waardoor het bloed stroperiger wordt.

Eén punt hoort vóór de eerste toediening besproken te worden en niet erna: toegediend testosteron onderdrukt de eigen aanmaak en daarmee de zaadcelproductie. Bij een kinderwens verandert dat de keuze van de behandeling.

Wat supplementen hier wel en niet doen

Zink en vitamine D zijn betrokken bij de hormoonaanmaak en helpen bij een aangetoond tekort. Bij een normale waarde tillen ze niets omhoog. De enige toegestane Europese claim voor zink gaat dan ook over het op peil houden van een normaal gehalte, niet over verhogen.

Voor tribulus en D-asparaginezuur ontbreekt bij mensen overtuigend bewijs. Ashwagandha is van de kruiden het best onderzocht, met kleine en vaak door fabrikanten betaalde studies, en met een waarschuwing over zeldzame leverschade.

Kortom: een supplement kan een tekort aan zink of vitamine D aanvullen. Het vervangt geen meting en behandelt geen testosterontekort.

De praktische eerste stap

Ga naar de huisarts en vraag om een ochtendbepaling. Neem mee sinds wanneer de klachten spelen, welke medicijnen u gebruikt en hoe u slaapt.

Vraag of tegelijk de voor de hand liggende alternatieven worden nagekeken: bloedbeeld, schildklier, glucose en vitamine D. Heel vaak ligt daar de verklaring.

En als de waarde normaal blijkt, is dat informatie en geen tegenvaller. Het betekent dat de klachten een andere oorzaak hebben die te vinden is, in plaats van maandenlang tegen de verkeerde hypothese in te kopen.