Testosteron en spiermassa: wat normale schommeling doet, en wat hoge doses doen

Kort samengevat

Dat testosteron spiermassa opbouwt, is geen omstreden bewering. Het is in gerandomiseerd onderzoek gemeten, met MRI en met onderwaterweging, en de effecten zijn groot.

Het probleem zit in de sprong die daarna wordt gemaakt. Die studies gebruikten doses die een veelvoud zijn van wat het lichaam zelf maakt, en dat zegt niets over de vraag of het verschil tussen twee gezonde sporters met een normale waarde iets verklaart.

Dat is apart onderzocht, en het antwoord is nuchter. Binnen het normale bereik voorspelt de hormoonwaarde de trainingswinst nauwelijks.

Wat hoge doses doen, en hoe goed dat is gemeten

De bekendste studie is die van Bhasin en collega's in de New England Journal of Medicine, 1996. Drieënveertig gezonde mannen werden verdeeld over vier groepen: placebo of testosteron, elk met en zonder training. Tien weken lang, met wekelijks 600 milligram testosteronenantaat of placebo, en in de trainingsgroepen drie krachttrainingen per week.

Bij de mannen die niet trainden, deed testosteron alleen al wat het etiket belooft. De triceps nam toe met 424 vierkante millimeter, tegenover een afname van 81 onder placebo; de quadriceps met 607 tegenover een afname van 131. De bankdrukkracht steeg met 9 kilo, tegenover 1 kilo verlies onder placebo.

In de groep die testosteron kreeg en ook trainde, nam de vetvrije massa toe met 6,1 kilo, de quadriceps met 1.174 vierkante millimeter en de bankdrukkracht met 22 kilo. De samenvatting zet die groep af tegen de twee niet-trainende groepen.

Belangrijk om vast te houden: 600 milligram per week is een onderzoeksdosis, ver boven de eigen aanmaak en toegediend onder studiecondities. Geen schema en geen voorbeeld.

De dosis-responscurve, en waar die steil wordt

Vijf jaar later brachten dezelfde onderzoekers de curve in kaart. Eenenzestig gezonde mannen van 18 tot 35 jaar kregen twintig weken lang een middel dat hun eigen aanmaak uitschakelde, plus wekelijks 25, 50, 125, 300 of 600 milligram testosteron. Energie- en eiwitinname werden gestandaardiseerd.

De gemiddelde dalwaarden kwamen uit op 253, 306, 542, 1.345 en 2.370 ng/dl: de onderste twee onderaan of onder het normale bereik, de bovenste twee ver erboven.

De toename van de vetvrije massa werd gerapporteerd bij de drie hoogste doses: 3,4, 5,2 en 7,9 kilo. De veranderingen volgden de logaritme van de concentratie, met een correlatie van 0,73. Seksuele functie, stemming en ruimtelijk inzicht veranderden bij geen enkele dosis.

Zo gelezen zegt de studie twee dingen tegelijk. Herstel van een uitgeschakelde aanmaak naar het midden van het bereik levert spiermassa op. En de grote sprongen liggen boven dat bereik, waar niemand met een eigen huishouding komt.

Waarom dit niets zegt over twee sporters met normale waarden

De vraag die een trainende lezer werkelijk heeft, is anders: als twee mannen hetzelfde programma doen en de een heeft 15 en de ander 25 nmol/l, scheelt dat dan iets?

Morton en collega's volgden in 2018 negenenveertig mannen met trainingservaring door twaalf weken krachttraining, met testosteron, vrij testosteron, DHEA, dihydrotestosteron, IGF-1, LH en groeihormoon bepaald voor en na. Geen van die hormonen hing consistent samen met de toename van type-1-vezels, type-2-vezels of de vet- en botvrije massa, en tussen de tien sterkste en de tien zwakste reageerders was geen enkel hormoon in bloed of spier verschillend.

Wat wel samenhing met de winst, was de hoeveelheid androgeenreceptor in de spier. Het signaal zat niet in de hoogte van het hormoon maar in hoe goed de spier erop kon reageren.

West en Phillips vonden in 2012 bij zesenvijftig jonge mannen hetzelfde van de andere kant: de acute stijging van groeihormoon, vrij testosteron en IGF-1 na een zware beentraining hing niet significant samen met de winst. Binnen het normale bereik verklaart de hormoonwaarde dus bijna niets van het verschil tussen twee sporters.

Wat dit betekent voor uw training

Er is geen onderzoek dat laat zien dat het optrekken van een normale waarde naar een hogere meer spiermassa oplevert. Alles wat daarover gezegd wordt, leunt op studies met doses buiten het fysiologische bereik.

Dat is ook waarom een kuur met anabolen iets anders is dan een behandeling bij een tekort: dosis, doel en risicoprofiel verschillen. Wat er onder de noemer testosteron verhogen wel onderzoek achter zich heeft, staat in deze rubriek; gewichtsverlies en slaap staan daar bovenaan.

En bij een aangetoond tekort?

Dan is de situatie anders, en dat is geen tegenspraak: bij een echt tekort zit iemand aan de onderkant van die curve, precies het stuk waar de studie uit 2001 wel verandering vond.

Maar testosteron is in Nederland een receptgeneesmiddel. Of behandeling aan de orde is, beoordeelt uitsluitend een arts, op klachten plus een herhaald verlaagde waarde, niet op een trainingsdoel. En een detail uit 1996 blijft staan: ook in de testosterongroep kwam de grootste winst pas met training erbij.