Testosteronbehandeling in Nederland: van diagnose tot controle

Wanneer een behandeling aan de orde is

Testosteronsuppletie is in Nederland geen antwoord op een laag getal, maar op een vastgestelde diagnose. Die diagnose heet hypogonadisme en berust op twee dingen tegelijk: een klachtenpatroon dat erbij past, en een verlaagde waarde die op minstens twee ochtenden is bevestigd. Ontbreekt een van die twee, dan is er niets om te behandelen, hoe vervelend de klachten ook zijn.

De reden voor die strengheid is niet bureaucratisch. Een enkele lage uitslag zegt weinig, omdat de waarde binnen dezelfde man van dag tot dag tien tot vijftien procent schommelt en in de loop van de dag zakt. Bovendien drukt een groot deel van wat een lage waarde veroorzaakt zichzelf weer omhoog zodra de oorzaak verdwijnt: overgewicht, fors slaaptekort, een acute ziekte, alcohol, opioïden of corticosteroïden.

Daarom kijkt een arts eerst naar die omkeerbare oorzaken en pas daarna naar een recept. Bij een man met flink overgewicht en een waarde in het grijze gebied is gewichtsverlies geen uitstelmanoeuvre maar de behandeling met de beste onderbouwing: bij aanzienlijk gewichtsverlies stijgt de eigen aanmaak meetbaar. Suppletie doet dat juist niet: die zet de eigen aanmaak stil.

Wie het in Nederland voorschrijft

Er bestaat in Nederland geen NHG-Standaard voor mannelijk hypogonadisme. Dat betekent niet dat een huisarts er niets mee doet. Het aanvragen van de eerste metingen en het uitsluiten van andere oorzaken hoort daar wel degelijk thuis. Het betekent wel dat het starten van een behandeling in de praktijk vrijwel altijd via de tweede lijn loopt: een internist-endocrinoloog, soms een uroloog of androloog.

Wat die specialist doet voordat er iets wordt voorgeschreven, is de vraag beantwoorden waar het probleem zit. Zijn LH en FSH verhoogd naast een lage testosteronwaarde, dan wijst dat op de testikels zelf. Zijn ze laag of normaal terwijl testosteron laag is, dan zit het hogerop, in de hypofyse of de hypothalamus, en is aanvullend onderzoek nodig: prolactine, ijzerstatus, soms beeldvorming van de hypofyse.

Dat onderscheid bepaalt niet alleen of er behandeld wordt maar ook waarvoor. Een hypofyseprobleem kan een op zichzelf staande aandoening zijn die behandeling verdient los van het testosteron. Beginnen met suppletie zonder die vraag te stellen, dekt het signaal af zonder de oorzaak aan te raken.

De toedieningsvormen naast elkaar

Er zijn in Nederland drie manieren waarop testosteron als geneesmiddel wordt gegeven: op de huid als gel, in de spier als injectie, of via de mond als capsule. Ze bevatten dezelfde werkzame stof en verschillen vooral in hoe snel die stof in het bloed komt, hoe vlak de spiegel daarna verloopt en hoe vaak u er iets voor moet doen.

Die verschillen zijn geen ranglijst. Een vlakke spiegel klinkt aantrekkelijk, maar vraagt een dagelijkse handeling en brengt het risico mee dat het middel via huidcontact op een partner of een kind terechtkomt. Een injectie die maanden meegaat is comfortabel, maar laat zich niet snel terugdraaien als er iets misgaat. Welke vorm bij iemand past, hangt af van de dagelijkse routine, de bijkomende aandoeningen en de voorkeur van de patiënt zelf.

Wat wij hier niet doen, is een oordeel geven over welk middel of welke aanbieder de beste is, en wij noemen geen prijzen. Testosteronpreparaten zijn receptplichtig, en artikel 85 van de Geneesmiddelenwet verbiedt publieksreclame daarvoor. De keuze hoort bij het gesprek tussen u en uw behandelaar, met de volledige productinformatie erbij.

Wat er vóór de start wordt gecontroleerd

Voor de eerste toediening wordt een uitgangssituatie vastgelegd, zodat er later iets is om mee te vergelijken. Daar horen in elk geval het hemoglobine en de hematocriet bij, omdat testosteron de aanmaak van rode bloedcellen stimuleert en dat de meest voorkomende bijwerking is. Bij mannen boven ongeveer veertig jaar hoort daar in overleg ook een PSA-bepaling en een prostaatonderzoek bij.

Er zijn situaties waarin niet gestart wordt. Een bestaande prostaatkanker of borstkanker bij de man is een harde reden om af te zien van suppletie. Datzelfde geldt bij een hematocriet die al te hoog is, bij ernstig onbehandeld slaapapneu en bij ernstig hartfalen. Ook een recente hartaanval of beroerte is reden om te wachten.

En er is één reden die vaak pas ter sprake komt als het te laat is: een kinderwens. Wie binnen afzienbare tijd kinderen wil, hoort niet aan testosteronsuppletie te beginnen. Waarom dat zo is, staat verderop.

De controles tijdens de behandeling

Een testosteronbehandeling is geen recept dat u ophaalt en daarna vergeet. Er hoort een vast controleschema bij, en dat schema is het verschil tussen een behandeling en een experiment. De eerste controle valt in de regel drie tot zes maanden na de start: is het klachtenpatroon veranderd, ligt de waarde waar hij zou moeten liggen, en is de hematocriet niet doorgeschoten?

Die hematocriet is de belangrijkste. Een te dik geworden bloed verhoogt het risico op trombose, en het komt vaak genoeg voor om er standaard op te controleren. Loopt de waarde te ver op, dan wordt de dosis verlaagd, het interval verlengd, van toedieningsvorm gewisseld of de behandeling gestaakt. Bij een gel is dat eenvoudiger dan bij een injectie die tien weken meegaat.

Verder wordt er gekeken naar de prostaat, naar bijwerkingen als acne, een vette huid, borstvorming of vochtophoping, en naar de vraag of de behandeling oplevert wat ervan werd verwacht. Levert zij dat na een half jaar niet op, dan is stoppen een legitieme uitkomst en geen mislukking.

Wat de behandeling wel en niet blijkt te doen

Het grootste onderzoek naar suppletie bij oudere mannen met een lage waarde is een reeks gerandomiseerde studies uit 2016. Die vond een bescheiden maar echte verbetering van seksueel functioneren en een klein effect op stemming en depressieve klachten. Op de dingen waar de meeste verwachtingen aan hangen, vitaliteit en loopafstand, vond zij geen overtuigend effect.

Dat verschil is belangrijk, want het is precies omgekeerd aan wat online over testosteron wordt beloofd. Suppletie is een behandeling voor een hormoontekort, geen behandeling voor moeheid, en al helemaal geen prestatiemiddel. Wie eraan begint met de verwachting dat de energie terugkomt die er op zijn dertigste was, komt vrijwel altijd bedrogen uit.

Over de veiligheid voor hart en bloedvaten liep jarenlang een discussie. Een grote studie uit 2023 onder mannen met hypogonadisme en een verhoogd cardiovasculair risico vond geen toename van hartinfarcten, beroertes of cardiovasculaire sterfte ten opzichte van placebo. Wel zag zij vaker boezemfibrilleren, acute nierschade en longembolie in de behandelde groep. Het Europees Geneesmiddelenbureau kwam eerder tot de conclusie dat er geen consistent bewijs is voor een verhoogd hartrisico en liet de productinformatie op dat punt aanpassen.

Vruchtbaarheid: het punt dat het vaakst te laat ter sprake komt

Testosteron van buitenaf onderdrukt de eigen regelkring. De hypofyse ziet dat er genoeg is, geeft minder LH en FSH af, en juist die twee hormonen sturen de zaadcelproductie in de testikels aan. Het gevolg is dat de zaadcelproductie tijdens suppletie sterk terugloopt en bij een deel van de mannen helemaal stilvalt. De testikels worden er ook kleiner van.

Dat is geen theoretisch risico maar een voorspelbaar gevolg. Het is tegelijk geen betrouwbaar voorbehoedmiddel, want de terugloop is niet bij iedereen volledig en niet bij iedereen even snel. Na het staken herstelt de productie meestal, maar dat kan vele maanden tot meer dan een jaar duren, en volledig herstel is niet gegarandeerd.

Voor een man met een kinderwens verandert dat de hele afweging. Er bestaan behandelroutes die de eigen aanmaak juist stimuleren in plaats van vervangen, maar die horen bij een specialist die de situatie kent. Het is geen keuze die u op basis van een artikel maakt. Wat u wel zelf kunt doen: dit ter sprake brengen vóórdat er iets wordt voorgeschreven, ook als de arts er niet naar vraagt.

Vergoeding, en hoe lang het duurt

Testosteronpreparaten zijn geregistreerde geneesmiddelen en worden bij een geregistreerde indicatie vergoed vanuit de basisverzekering, via het Geneesmiddelenvergoedingssysteem. Zoals bij elk geneesmiddel wordt eerst uw eigen risico aangesproken. Ligt de prijs van een middel boven de vergoedingslimiet van de groep waarin het is ingedeeld, dan kan er een eigen bijdrage overblijven; uw apotheek kan dat voor uw specifieke middel nakijken.

Wij noemen hier bewust geen bedragen. Niet omdat ze geheim zijn, maar omdat ze per jaar, per middel en per polis verschillen, en omdat een prijs naast een receptgeneesmiddel op een publiekssite niet thuishoort. Voor uw eigen situatie zijn uw apotheek en uw zorgverzekeraar de bron, niet wij.

Hoe lang een behandeling duurt, hangt af van de oorzaak. Bij een aangeboren of onherstelbare aandoening van testikels of hypofyse is suppletie in de regel levenslang, met de controles die daarbij horen. Bij een functionele oorzaak, zoals overgewicht, medicatie of een tijdelijke ziekte, is een proefperiode van een half jaar met een duidelijk afgesproken evaluatiemoment gebruikelijker, waarna opnieuw wordt bekeken of doorgaan zin heeft.

Wanneer u niet moet wachten tot de volgende controle

Een paar klachten tijdens een behandeling horen dezelfde dag bij een arts en niet bij de eerstvolgende afspraak. Een pijnlijke, gezwollen of warme kuit, plotselinge kortademigheid of pijn bij het ademhalen kunnen wijzen op een trombose of een longembolie. Een knobbel in de borst hoort altijd nagekeken te worden. Hoofdpijn met verandering in uw gezichtsveld hoort dat ook.

Minder acuut maar wel de moeite van een telefoontje waard: een injectieplek die rood en pijnlijk blijft, snel opkomende ernstige acne, aanhoudende hoofdpijn, en het gevoel dat de klachten juist erger zijn geworden sinds de start. Melden hoort erbij, en het is bovendien hoe bijwerkingen in Nederland in beeld komen: patiënten kunnen zelf een melding doen bij Bijwerkingencentrum Lareb.