Wat is testosteron? Aanmaak, werking en schommelingen

Waar dit artikel over gaat

Testosteron is een steroïdhormoon dat vooral in de testikels wordt gemaakt. Uitleg over aanmaak, regelkring, dagritme en wat het hormoon wel en niet doet. Dit is een informatieve duiding, geen medisch advies en geen vervanging van het gesprek met uw arts. We benoemen open wat het onderzoek laat zien, en wat niet.

Wat voor stof is testosteron

Testosteron is een steroïdhormoon. Het lichaam bouwt het op uit cholesterol, in een aantal enzymatische stappen die plaatsvinden in gespecialiseerde cellen. Omdat de bouwsteen cholesterol is, hoort testosteron bij dezelfde grote familie als cortisol, oestrogenen en progesteron: allemaal steroïden met dezelfde ringvormige kernstructuur, maar elk met een eigen functie in het lichaam. Binnen die familie valt testosteron onder de androgenen, de groep hormonen die vooral bekendstaat om zogenoemde mannelijke kenmerken, ook al komen androgenen bij beide geslachten voor.

Testosteron is niet het enige androgeen. Het lichaam maakt ook dehydro-epiandrosteron en androsteendion, allebei zwakkere androgenen die als tussenstap of aanvulling dienen. Bij mannen is testosteron het androgeen met de hoogste concentratie in het bloed, en het is daarom ook de stof die standaard wordt gemeten wanneer een arts naar de androgene status kijkt. Een bloedtest richt zich vrijwel altijd op testosteron zelf, niet op de zwakkere tussenproducten.

Waar het wordt gemaakt

Bij mannen gebeurt de aanmaak grotendeels in de testikels, specifiek in de Leydig-cellen die tussen de zaadkanaaltjes liggen. Een klein deel komt van de bijnierschors, de buitenste laag van de bijnier, die bij mannen slechts een bescheiden bijdrage levert. Bij vrouwen liggen de verhoudingen anders: daar wordt testosteron gemaakt in de eierstokken en in de bijnierschors, in veel lagere hoeveelheden dan bij mannen. Dat verschil in aanmaakplaats en hoeveelheid is meteen ook de reden waarom een testosterontest bij mannen en vrouwen niet op dezelfde manier wordt beoordeeld.

De testikels doen dus het meeste werk bij mannen, en dat verklaart ook waarom aandoeningen die de testikels beschadigen, of een operatie waarbij de testikels worden verwijderd, direct effect hebben op de testosteronspiegel. De bijnierschors blijft daarna nog een kleine hoeveelheid androgenen afgeven, maar dat is bij lange na niet genoeg om het verlies van de testikelfunctie op te vangen.

De regelkring: hypothalamus, hypofyse en testikels

De aanmaak van testosteron staat niet op zichzelf, maar wordt aangestuurd door een keten die begint in de hersenen. De hypothalamus geeft in pulsen GnRH af, een signaalstof die de hypofyse aanzet tot het uitscheiden van twee andere hormonen: LH en FSH. LH stuurt de Leydig-cellen in de testikels aan om testosteron te maken. FSH is vooral gericht op de zaadcelproductie, samen met testosteron dat lokaal in de testikel werkt.

Dit systeem werkt met negatieve terugkoppeling: als de testosteronspiegel stijgt, remt dat de afgifte van GnRH en LH weer af, zodat de productie niet ongelimiteerd doorschiet. Dat mechanisme is precies de reden waarom een arts bij een lage testosteronwaarde ook LH en FSH laat meebepalen. Zijn LH en FSH hoog terwijl testosteron laag is, dan zit het probleem waarschijnlijk in de testikels zelf. Zijn LH en FSH juist laag of normaal terwijl testosteron laag is, dan wijst dat eerder op een probleem hoger in de keten, in de hypofyse of de hypothalamus. Die twee waarden op het laboratoriumformulier vertellen dus niet zomaar iets extra's, ze vertellen waar in de keten gezocht moet worden.

Pulsatiele afgifte en het dagritme

Testosteron wordt niet gelijkmatig afgegeven, maar in pulsen, die het gevolg zijn van de pulsatiele afgifte van GnRH hogerop in de keten. Boven op die pulsen ligt een duidelijk dagritme: de spiegel is het hoogst in de vroege ochtend en zakt in de loop van de dag geleidelijk terug. Bij oudere mannen is dat ritme vaak minder uitgesproken dan bij jonge mannen, maar de ochtendpiek blijft doorgaans wel aanwezig.

Dat dagritme is de reden waarom de standaardadviezen voor een bloedtest specifiek zijn: bloed laten prikken voor ongeveer tien uur 's ochtends, nuchter, en een lage uitslag pas serieus nemen na een herhaling op een tweede ochtend. Een test die 's middags of 's avonds wordt afgenomen, geeft structureel lagere waarden dan een ochtendtest, wat op zichzelf al tot een verkeerde conclusie kan leiden.

Wat testosteron doet in het lichaam

Testosteron heeft in de puberteit een sturende rol bij de ontwikkeling van de geslachtskenmerken: de groei van de testikels en de penis, het dieper worden van de stem, de groei van lichaamsbeharing en de versnelde lengtegroei. Op volwassen leeftijd blijft het hormoon actief betrokken bij de opbouw van spiermassa en botdichtheid, en bij de aanmaak van rode bloedcellen in het beenmerg.

Daarnaast speelt testosteron een rol bij libido en bij de zaadcelproductie, in combinatie met FSH. Over de invloed op stemming en energie bestaat minder eenduidig bewijs dan vaak wordt gesuggereerd: een tekort kan samengaan met vermoeidheid en een minder goed gevoel, maar testosteron is geen stemmingsmiddel en een normale waarde is geen garantie voor meer energie of een betere stemming. Klachten als moeheid hebben vaak meerdere mogelijke oorzaken, en het is aan een arts om dat breder uit te zoeken, bijvoorbeeld door ook naar slaap, schildklierfunctie en leefstijl te kijken voordat een lage testosteronwaarde als verklaring wordt aangewezen.

Omzetting in DHT en oestradiol

Testosteron is geen eindpunt, het is ook een tussenproduct. Het enzym 5-alfareductase zet testosteron in bepaalde weefsels om in dihydrotestosteron, afgekort DHT, een androgeen dat sterker aan de androgeenreceptor bindt en onder meer een rol speelt bij de prostaat en bij lichaamsbeharing. Een ander enzym, aromatase, zet testosteron om in oestradiol, het belangrijkste oestrogeen, en dat gebeurt niet alleen in de testikels maar ook in vetweefsel.

Die omzetting in vetweefsel is klinisch relevant bij overgewicht en obesitas: meer vetweefsel betekent meer aromatase-activiteit, wat de balans tussen testosteron en oestradiol kan verschuiven en tegelijk via de regelkring de eigen testosteronproductie kan onderdrukken. Dat is een van de redenen waarom overgewicht vaak samengaat met een lagere testosteronspiegel, los van andere onderliggende oorzaken. Bij gewichtsverlies kan die onderdrukking gedeeltelijk terugdraaien, wat opnieuw laat zien dat een lage waarde niet altijd een op zichzelf staand hormonaal probleem is, maar soms een gevolg van iets anders dat aangepakt kan worden.

Vervoer in het bloed en schommelingen door het leven heen

In het bloed reist testosteron grotendeels gebonden aan eiwitten. Het grootste deel is gebonden aan SHBG, een eiwit dat de hormonen stevig vasthoudt, en een deel is losser gebonden aan albumine. Slechts een klein percentage circuleert vrij, ongebonden, en dat vrije deel is het deel dat direct beschikbaar is voor de weefsels. Omdat SHBG bij overgewicht doorgaans daalt, kan de totale testosteronspiegel bij iemand met obesitas lager uitvallen terwijl de vrije testosteronspiegel dichter bij normaal blijft, wat de interpretatie van een enkele bloeduitslag lastiger maakt.

Testosteron verandert bovendien over de levensloop. De spiegel stijgt sterk in de puberteit, bereikt een plateau op jongvolwassen leeftijd, en daalt vanaf ongeveer het vierde levensdecennium geleidelijk verder, met grote onderlinge verschillen tussen mannen. Die daling is meestal langzaam en niet bij iedereen gelijk, en een lagere waarde op oudere leeftijd is dan ook niet automatisch een aandoening op zich; het hangt af van de mate en van de klachten die erbij horen. Onderzoek onder oudere mannen laat zien dat een deel wel degelijk klachten en een duidelijk lage waarde combineert, en dat is een andere situatie dan een geleidelijke, klachtenvrije daling die bij het ouder worden hoort.

Wat testosteron niet is

Testosteron is geen maat voor mannelijkheid. Een hogere waarde maakt iemand niet meer man, en een lagere waarde maakt iemand niet minder man; het is een meetbare stof in het bloed, niet een cijfer voor identiteit of karakter. Het is ook geen knop die u naar believen kunt bijstellen: de aanmaak wordt aangestuurd door een regelkring die op veel verschillende signalen reageert, en ingrijpen op één punt van die keten heeft effecten door de hele keten heen.

Een waarde binnen de referentiewaarden is bovendien geen resultaat dat u nog verder moet optimaliseren. Referentiewaarden geven een bandbreedte weer waarbinnen de meeste gezonde mensen vallen, geen streefwaarde waar u zo hoog mogelijk in wilt zitten. Bij klachten telt de combinatie van de uitslag, de context en een herhaalde meting, niet het enkele getal op een formulier.

Veelgestelde vragen

Waarom moet een testosterontest 's ochtends worden afgenomen?

Testosteron heeft een duidelijk dagritme met de hoogste waarden in de vroege ochtend. Een test later op de dag geeft structureel lagere uitslagen, wat kan leiden tot een verkeerde inschatting. Daarom is het advies om vóór ongeveer tien uur 's ochtends en nuchter bloed te laten prikken.

Wat is een normale testosteronwaarde?

Referentiewaarden verschillen per laboratorium, maar een veelgebruikte harmonisatie voor gezonde, niet-obese mannen van 19 tot 39 jaar ligt rond de 9,2 tot 31,8 nmol/l. Bepalend is uiteindelijk de referentiewaarde die het laboratorium zelf bij de uitslag vermeldt.

Waarom worden LH en FSH samen met testosteron gemeten?

LH en FSH laten zien op welk niveau van de regelkring een afwijking zit. Hoge LH en FSH bij een lage testosteronwaarde wijzen op een probleem in de testikels zelf; lage of normale LH en FSH bij een lage testosteronwaarde wijzen eerder op een oorzaak in de hypofyse of hypothalamus.

Kan ik mijn testosteronspiegel zelf verhogen?

De aanmaak van testosteron wordt aangestuurd door een regelkring die niet met wilskracht of een enkel middel is bij te sturen. Leefstijlfactoren zoals gewicht en slaap kunnen de waarde beïnvloeden, maar een gerichte, blijvende verhoging is geen doel dat u buiten een medische indicatie om zou moeten nastreven.

Is een lagere testosteronwaarde altijd een probleem?

Nee. Testosteron daalt van nature geleidelijk met de leeftijd en schommelt bovendien van dag tot dag. Een enkele lage uitslag zonder klachten is geen diagnose; pas de combinatie van klachten, een herhaalde meting en eventueel LH en FSH geeft een compleet beeld.

Waarop dit artikel is gebaseerd

Elke link hieronder is opgehaald en de titel van de pagina is vergeleken met wat wij ervan zeggen. Klopt er iets niet, dan horen wij dat graag.

01Zorginstituut NederlandFarmacotherapeutisch Kompas — preparaattekst testosteron. www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/t/testosteron
02The Endocrine SocietyBhasin S et al. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab 2018. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29562364/
03J Clin Endocrinol MetabTravison TG et al. Harmonized Reference Ranges for Circulating Testosterone Levels in Men of Four Cohort Studies in the United States and Europe. J Clin Endocrinol Metab 2017. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28324103/
04N Engl J MedWu FC et al. Identification of late-onset hypogonadism in middle-aged and elderly men (European Male Ageing Study). N Engl J Med 2010. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20554979/
05J Sex MedAnalysis of diurnal variation in serum testosterone levels in men with symptoms of testosterone deficiency. J Sex Med 2024. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38481019/
06Eur J EndocrinolCorona G et al. Body weight loss reverts obesity-associated hypogonadotropic hypogonadism: a systematic review and meta-analysis. Eur J Endocrinol 2013. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23482592/
07J Clin Endocrinol MetabVermeulen A et al. A critical evaluation of simple methods for the estimation of free testosterone in serum. J Clin Endocrinol Metab 1999. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10523012/
08JAMAAdult Male Hypogonadism: A Review. JAMA 2026. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42207626/

Verder lezen

Basiskennis

Testosteron: meten, waarden lezen en wat de arts doet

Wat testosteron in het lichaam regelt, hoe u een betrouwbare meting krijgt, wat de getallen op het laboratoriumformulier betekenen en wanneer een lage waarde behandeling rechtvaardigt.

11 min. leestijd