Testosteron laten testen: zo krijgt u een bruikbare uitslag

Waar dit artikel over gaat

Hoe u in Nederland uw testosteron laat meten: via de huisarts of met een zelftest, waarom het ochtenduur telt, wat er naast testosteron op de aanvraag hoort en wat de uitslag waard is. Dit is een informatieve duiding, geen medisch advies en geen vervanging van het gesprek met uw arts. We benoemen open wat het onderzoek laat zien, en wat niet.

Twee routes, en ze leveren niet hetzelfde op

In Nederland kunt u testosteron op twee manieren laten meten. De eerste route loopt via de huisarts: die vraagt bloedonderzoek aan bij een laboratorium, u laat prikken, en de uitslag komt terug bij de arts die hem samen met uw verhaal beoordeelt. De tweede route is een zelftest die u zelf bestelt, waarbij u thuis bloed of speeksel afneemt en een uitslag per e-mail krijgt.

Het verschil zit niet alleen in het gemak. Bij de eerste route hoort iemand die de uitslag kan plaatsen, die kan besluiten om andere waarden mee te laten bepalen en die kan doorverwijzen als dat nodig is. Bij de tweede route krijgt u een getal en verder niets. Dat getal is niet waardeloos, maar het is ook geen diagnose, en een huisarts zal een zelftestuitslag vrijwel altijd willen overdoen voordat er iets mee gebeurt.

Als u de moeite en de kosten van meten toch maakt, is de route via de huisarts in bijna alle gevallen de betere investering. De rest van dit artikel gaat over hoe u die route zo inricht dat er een bruikbare uitslag uit komt.

Waarom de huisarts niet zomaar prikt

Er is in Nederland geen NHG-Standaard over testosterontekort bij mannen, en Thuisarts.nl heeft er geen publiekspagina over. Dat is geen detail: het betekent dat er geen protocol is dat de huisarts kan volgen, en dat de beslissing om te meten per arts en per gesprek verschilt.

Wat daar in de praktijk bij komt: de klachten waarmee mannen aankloppen zijn precies de klachten die het vaakst iets anders blijken te zijn. Moeheid, minder energie, minder zin, slechter herstellen na sporten. Thuisarts.nl behandelt moeheid als een klacht met tientallen mogelijke oorzaken, en de meeste daarvan zijn waarschijnlijker dan een testosterontekort. Een huisarts die eerst naar slaap, gewicht, alcohol, medicatie, schildklier, bloedarmoede en stemming kijkt, doet niet moeilijk maar werkt in de juiste volgorde.

Dat verandert wel als het klachtenpatroon specifieker wordt. De combinatie van verminderde ochtenderectie, minder zin in seks en erectieproblemen hangt in groot onderzoek wél samen met een echt tekort, terwijl losse algemene klachten dat niet doen. Wie dat patroon herkent, heeft een concretere aanleiding om erover te beginnen.

Het gesprek voorbereiden

Een verzoek om een testosteronmeting landt beter als het over een patroon gaat dan over één klacht. Beschrijf wanneer het begon, of het geleidelijk of plotseling ging, wat er nog meer veranderde en wat u al heeft geprobeerd. Noem ook de dingen die de arts nodig heeft om andere oorzaken uit te sluiten: hoe u slaapt, of u snurkt of overdag in slaap valt, hoeveel u drinkt, welke medicijnen u gebruikt en of uw gewicht is veranderd.

Vraag om een afname in de ochtend en om een herhaling als de uitslag laag is. Dat zijn geen bijzondere verzoeken; het is de manier waarop het volgens internationale richtlijnen hoort. Vraag daarnaast of SHBG, LH en FSH mee kunnen op de aanvraag, en bij een lage uitslag ook prolactine.

Als u eerder een zelftest deed, neem die uitslag mee en zeg erbij hoe en wanneer u die heeft afgenomen. Verzwijgen helpt niet; de arts moet weten waar uw ongerustheid vandaan komt.

Het ochtenduur is geen detail

Testosteron volgt een dagritme met de piek in de vroege ochtend en een daling in de loop van de dag. Bij jonge mannen is het verschil groot, bij oudere mannen kleiner maar nog steeds aanwezig. Het is groot genoeg om dezelfde man om acht uur binnen het referentiebereik te laten vallen en om vier uur eronder.

Onderzoek uit 2024 onder mannen die zich met klachten meldden bevestigde dat het meettijdstip de indeling in 'laag' of 'normaal' meebepaalt. Daar komt een tweede punt bij dat vaak wordt gemist: de referentiebereiken van laboratoria zijn vastgesteld op ochtendmonsters. Een middagwaarde wordt dus vergeleken met een bereik dat er niet bij past.

De praktische regel is daarom kort. Prik vóór ongeveer tien uur 's ochtends, nuchter. Laat een lage uitslag op een tweede ochtend herhalen, bij voorkeur op een dag waarop u normaal heeft geslapen. Laat niet prikken tijdens of vlak na een ziekteperiode, want acute ziekte drukt de waarde tijdelijk.

Wat een zelftest wel en niet meet

Zelftests komen in twee soorten. Vingerpriktests sturen een klein bloedmonster naar een laboratorium; die meten in principe hetzelfde als een gewone bloedafname, maar het monster is kleiner en de kwaliteit hangt af van hoe u het heeft afgenomen. Speekseltests meten iets anders: de fractie testosteron in speeksel, waarvan de relatie met de bloedwaarde minder goed is vastgelegd.

Beide soorten hebben hetzelfde grondprobleem: er komt een getal terug, meestal met een algemeen referentiebereik en zonder SHBG, LH of FSH. Ligt uw uitslag in het grijze gebied, dan brengt de test u geen stap verder, want juist daar zijn die andere waarden nodig. Ligt uw uitslag laag, dan zal een arts hem willen overdoen. Ligt hij hoog, dan wist u dat waarschijnlijk al.

Een zelftest kan één ding wel: hij kan een aanleiding zijn om naar de huisarts te gaan. Als dat de duw is die u nodig heeft, is het geld niet verspild. Maar behandel de uitslag als een aanleiding en niet als een antwoord, en begin er nooit een middel op.

Wat het kost

Het consult bij de huisarts valt in Nederland buiten het eigen risico. Laboratoriumonderzoek dat de huisarts aanvraagt valt daar in de regel wél binnen, dus de kosten daarvan gaan van uw eigen risico af zolang dat nog niet is verbruikt. Wat precies wordt vergoed en hoe hoog het eigen risico is, verandert per jaar en per polis; kijk daarvoor bij uw zorgverzekeraar in plaats van bij ons.

Een zelftest betaalt u volledig zelf en die valt buiten elke vergoeding. Reken daarbij mee dat een uitslag die tot een huisartsbezoek leidt, alsnog tot een gewone bloedafname leidt. In dat geval betaalt u twee keer voor één antwoord.

Voor wie doorverwezen wordt naar een internist of uroloog geldt de gebruikelijke ziekenhuiszorg, met het eigen risico dat daarbij hoort. Ook dat is beleid dat per jaar verandert.

En dan de uitslag

Uitslagen komen tegenwoordig meestal ook in uw eigen patiëntportaal te staan, soms voordat u de arts spreekt. Dat is prettig en tegelijk een valkuil: een getal zonder gesprek nodigt uit tot conclusies die er niet in zitten. Kijk in elk geval naar drie dingen voordat u schrikt of gerustgesteld bent: de eenheid, het referentiebereik van dít laboratorium, en of er een afnametijd bij staat.

Ligt de uitslag onder ongeveer 8 nmol/l en past het klachtenpatroon erbij, dan is een herhaalmeting en verder onderzoek aangewezen. Ligt hij boven ongeveer 12 nmol/l, dan is de waarde bij vrijwel iedereen normaal en verschuift de vraag naar wat de klachten dan wel verklaart. Daartussen beslist het getal niet en beslist het geheel.

Bent u het oneens met de uitkomst van het gesprek, dan is de nuttigste vervolgstap niet een zelftest maar een concrete vraag: welke andere oorzaken zijn nagelopen, en wat zou er moeten veranderen om de meting alsnog te laten doen. Een arts die dat op papier zet, geeft u iets waarmee u verder kunt, ook bij een tweede mening.

Veelgestelde vragen

Moet ik nuchter zijn voor een testosteronmeting?

Ja, dat wordt aangeraden. Eten beïnvloedt de waarde, en de referentiebereiken van laboratoria zijn vastgesteld op nuchtere ochtendmonsters. Bovendien worden bij dezelfde afname vaak glucose en lipiden bepaald, en daarvoor is nuchter zijn sowieso nodig.

Kan ik zelf bloedonderzoek aanvragen zonder huisarts?

Er zijn commerciële aanbieders die dat mogelijk maken, en zelftests zijn vrij te koop. U krijgt dan wel een getal, maar geen beoordeling, meestal geen SHBG, LH of FSH, en geen route naar vervolgonderzoek. Voor een bruikbaar antwoord blijft de huisarts de kortste weg.

Hoeveel dagen moeten er tussen twee metingen zitten?

Er is geen vaste termijn, maar de tweede meting hoort op een andere ochtend plaats te vinden onder vergelijkbare omstandigheden: nuchter, vroeg, en niet tijdens ziekte of vlak na een periode van slecht slapen. In de praktijk is een tot enkele weken later gebruikelijk.

Is een speekseltest betrouwbaar?

Minder dan een bloedmeting. Speeksel meet een andere fractie en de relatie met de bloedwaarde is minder goed vastgelegd. Voor een diagnose wordt een speekseluitslag niet gebruikt; een arts zal hem laten overdoen met bloed.

Wat als mijn huisarts niet wil meten?

Vraag welke andere oorzaken hij of zij eerst wil uitsluiten en wat er zou moeten veranderen om alsnog te meten. Vraag ook of de overweging in uw dossier komt. Blijft u het oneens, dan kunt u een tweede mening vragen bij een andere huisarts binnen de praktijk of daarbuiten.

Waarop dit artikel is gebaseerd

Elke link hieronder is opgehaald en de titel van de pagina is vergeleken met wat wij ervan zeggen. Klopt er iets niet, dan horen wij dat graag.

01The Endocrine SocietyBhasin S et al. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab 2018. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29562364/
02N Engl J MedWu FC et al. Identification of late-onset hypogonadism in middle-aged and elderly men (European Male Ageing Study). N Engl J Med 2010. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20554979/
03J Sex MedAnalysis of diurnal variation in serum testosterone levels in men with symptoms of testosterone deficiency. J Sex Med 2024. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38481019/
04J UrolThe significance of biological variation in the diagnosis of testosterone deficiency. J Urol 2010. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20400148/
05Nederlands Huisartsen GenootschapThuisarts.nl — Moeheid: waardoor kun je moe zijn, en wat helpt? www.thuisarts.nl/moeheid
06Nederlands Huisartsen GenootschapThuisarts.nl — Penis minder stijf: oorzaken en adviezen bij erectieproblemen. www.thuisarts.nl/erectieproblemen
07Nederlands Huisartsen GenootschapNHG — overzicht van huisartsgeneeskundige richtlijnen. www.nhg.org/richtlijnen/
08European Association of UrologyEAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health. uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health
09Zorginstituut NederlandZorginstituut Nederland — Geneesmiddelen (Zvw). www.zorginstituutnederland.nl/Verzekerde+zorg/geneesmiddelen-zvw

Verder lezen

Meten & waarden

Testosteronwaarden: tabel, nmol/l en ng/dl uitgelegd

Wat een normale testosteronwaarde is, hoe u nmol/l en ng/dl omrekent, waarom referentiebereiken per laboratorium verschillen en wat een uitslag tussen 8 en 12 nmol/l betekent.

10 min. leestijd