Hormoontherapie in de overgang: wat de studies over testosteron bij vrouwen hebben gemeten

Waarom hier geen ervaringsverhalen staan

Wie zoekt op ervaringen met hormoontherapie in de overgang, wil weten hoe het voor iemand anders was. Deze pagina beantwoordt die vraag toch niet met verhalen, om drie redenen.

De eerste is selectie. Wie tevreden is schrijft, wie kwaad is schrijft, en de grote middengroep schrijft niets. Een verzameling verhalen is nooit een doorsnede, ook niet als het er honderd zijn.

De tweede is dat de klacht waar het om gaat, verminderd verlangen met last ervan, in de studies ook in de placebogroep verbetert. Het gemeten effect is het verschil bovenop placebo, en dat is klein. Eén verhaal kan dat onderscheid niet maken, hoe eerlijk het ook is opgeschreven.

De derde is dat hormoontherapie in de overgang in Nederland meestal iets anders betekent dan testosteron. Daar gaat de volgende sectie over, en daar ontstaat de meeste verwarring.

Wat hormoontherapie in de overgang meestal is

Thuisarts.nl beschrijft hormoontherapie in de overgang bij opvliegers en bij vaginale klachten. Dat gaat over oestrogeen, meestal met een progestageen. Testosteron komt daar niet in voor.

Testosteron is een aparte vraag, en in Nederland een lastige. Er is geen enkel testosteronpreparaat geregistreerd voor gebruik bij vrouwen. Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt als indicatie hypogonadisme bij de man, met hormoontherapie bij genderincongruentie als off-labeltoepassing. Elke toepassing bij vrouwen valt dus buiten de geregistreerde indicatie.

Wat testosteron bij vrouwen doet en wanneer een waarde juist te hoog is, staat op onze eigen pagina daarover. Deze pagina gaat over de behandelvraag en het bewijsniveau.

Wat de grootste analyse werkelijk heeft gemeten

In 2019 verscheen in Lancet Diabetes and Endocrinology een meta-analyse van Islam en collega's. Zij namen alle geblindeerde, gerandomiseerde studies mee van minstens twaalf weken: 36 studies, samen 8.480 deelnemers.

Bij postmenopauzale vrouwen verbeterde testosteron de seksuele functie ten opzichte van placebo of een vergelijkingsbehandeling. Het aantal bevredigende seksuele gebeurtenissen nam toe met een gemiddeld verschil van 0,85, met een betrouwbaarheidsinterval van 0,52 tot 1,18. Voor verlangen was het gestandaardiseerde gemiddelde verschil 0,36, voor opwinding 0,28 en voor orgasme 0,25. De ervaren last nam af.

Het consensusdocument dat hierop is gebouwd, vertaalt dat naar gemiddeld één bevredigend seksueel contact per maand meer dan met placebo. Dat getal staat in geen enkel ervaringsverhaal, en het is wel waar de hele onderbouwing op rust.

Wat er niet uit kwam

Even belangrijk is de lijst die in advertenties wordt overgeslagen, en die in het consensusdocument van 2019 met bewijsniveaus is opgeschreven. Op algemeen welbevinden is geen effect aangetoond, op bewijsniveau I, en op een depressieve stemming evenmin. Voor denkprestaties en voor het uitstellen van cognitieve achteruitgang is het bewijs onvoldoende.

Ook lichamelijk is er weinig te melden. Geen aangetoond effect op de botdichtheid van wervelkolom, heup of femurhals na twaalf maanden, en geen significant effect op vetvrije massa, vetmassa of spierkracht; het aantal vrouwen met die uitkomsten was klein. Het gewicht nam wel toe.

De bijwerkingen die wel naar voren kwamen, waren mild: wat meer acne en wat meer lichaams- of gezichtsbeharing. Haaruitval, een zwaardere stem of een vergrote clitoris werden bij die doses niet gezien.

De grenzen die in het consensusdocument zelf staan

Het Global Consensus Position Statement uit 2019 is opgesteld door elf internationale verenigingen, waaronder de International Menopause Society en The Endocrine Society. De kernzin staat vooraan: de enige onderbouwde indicatie is verminderd seksueel verlangen met last ervan, bij postmenopauzale vrouwen en na een volledige beoordeling. Voor elke andere klacht, en voor preventie, zijn er onvoldoende gegevens.

Vier beperkingen staan er expliciet bij. Voor premenopauzale vrouwen zijn er onvoldoende gegevens voor welke uitkomst dan ook. De aanbevelingen gelden niet voor injecties, implantaten of bereidingen boven het vrouwelijke bereik. Orale toediening wordt niet aanbevolen vanwege het cholesterol. En veiligheidsgegevens ontbreken voorbij 24 maanden.

Daar komt bij dat de studies vrouwen met een hoog hart- en vaatrisico uitsloten en dat de meeste deelnemers daarnaast oestrogeen gebruikten. De uitkomsten gelden dus niet zonder meer buiten die selectie.

Waarom een bloedwaarde de vraag niet beslist

Een veelvoorkomende aanname is dat een laboratoriumuitslag uitwijst of testosteron aan de orde is. Het consensusdocument spreekt dat op twee punten tegen.

Er is geen afkapwaarde voor welk gemeten androgeen dan ook waarmee vrouwen met en zonder seksuele klachten te onderscheiden zijn. En directe bepalingen van totaal en vrij testosteron zijn in het vrouwelijke bereik onbetrouwbaar; de nauwkeurige meting gaat via massaspectrometrie. Een laag getal is dus geen diagnose, en een normaal getal sluit de klacht niet uit.

Hoe u een ervaringsverhaal leest

Drie vragen maken het verschil tussen een bruikbaar en een misleidend verslag. Ging het om oestrogeen of om testosteron? In verhalen over hormonen in de overgang lopen die twee bijna altijd door elkaar.

Welke klacht werd behandeld, en is die formeel beoordeeld? Het bewijs gaat over één nauw omschreven klacht bij postmenopauzale vrouwen. Verhalen over vermoeidheid, spierkracht of stemming beschrijven een toepassing waarvoor geen effect is aangetoond.

En welke vorm werd gebruikt? Voor injecties, implantaten en bereidingen op maat gelden de aanbevelingen uitdrukkelijk niet. Eindigt een verhaal bij een aanbieder of een webshop, dan is het reclame; testosteron is een receptgeneesmiddel en de afweging hoort bij een arts die uw situatie kent.