Slaap en testosteron: wat slaaptekort meetbaar met de waarde doet

Kort samengevat

De richting op deze pagina is van slaap naar hormoon, en niet andersom. Dat is de richting die zich laat onderzoeken: u kunt iemands nachten inkorten en daarna de waarde meten.

Dat is één keer heel zorgvuldig gedaan, bij tien mannen, en sindsdien duizenden keren aangehaald. Even belangrijk is wat er gebeurde toen de hele literatuur bij elkaar werd gelegd, want daar ligt de uitkomst minder eenduidig dan de koppen suggereren.

De studie die iedereen aanhaalt, in detail

Leproult en Van Cauter publiceerden hun bevinding in 2011 in JAMA. Achtentwintig mensen gaven zich op; tien gezonde mannen doorstonden de screening en maakten het af, gemiddeld 24,3 jaar oud met een BMI van 23,5.

De opzet was streng. Eerst een week met acht uur bedtijd thuis, daarna elf dagen in het laboratorium: drie nachten met tien uur bedtijd als uitgeruste conditie, gevolgd door acht nachten met vijf uur. In beide condities werd 24 uur lang elke 15 tot 30 minuten bloed geprikt.

De totale slaaptijd ging van 8 uur 55 naar 4 uur 48. Over de uren die beide condities gemeen hadden, van 8.00 tot 22.00 uur, lag het totaal testosteron na de beperking op 16,5 tegenover 18,4 nmol/l uitgerust. Tussen 14.00 en 22.00 uur was het verschil groter: 15,5 tegenover 17,9 nmol/l.

Twee bijbevindingen horen erbij. Cortisol veranderde niet, en de score voor energie en wakkerheid zakte in de loop van de week van 28 naar 19.

Waarom de richting hier wel aannemelijk is

Dat een hormoonwaarde met de slaap meebeweegt, past bij hoe testosteron wordt aangemaakt. De auteurs beginnen hun stuk met de vaststelling dat het grootste deel van de dagelijkse testosteronafgifte bij mannen tijdens de slaap plaatsvindt. De nacht is dus geen neutrale periode, maar het venster waarin het meeste gebeurt, en een kortere nacht snijdt daarin.

Zelf zetten zij de uitkomst in perspectief met een vergelijking die blijft hangen: een daling van 10 tot 15 procent na een week korte nachten is ruwweg wat normale veroudering in vijf tot tien jaar doet, met ongeveer 1 tot 2 procent per jaar.

Waar het bewijs dunner is dan de koppen suggereren

In 2021 verscheen in Sleep Medicine een meta-analyse van dit onderwerp: achttien studies, samen 252 mannen. De uitkomst viel in twee delen uiteen.

Volledige slaapdeprivatie, 24 uur of langer wakker, verlaagde het testosteron duidelijk: een gestandaardiseerd gemiddeld verschil van 0,64, met een interval van 0,42 tot 0,87.

Gedeeltelijke slaapbeperking op korte termijn, het type dat op het gewone leven lijkt, gaf geen significant effect: 0,22 omlaag, met een interval van 0,50 omlaag tot 0,06 omhoog. Dat spreekt de studie uit 2011 niet rechtstreeks tegen, want die beperkte de slaap een hele week. Maar over de literatuur heen is het effect van kort inkorten niet consistent teruggevonden.

Slaapapneu: hetzelfde onderwerp, een onverwachte uitkomst

Bij obstructief slaapapneusyndroom wordt de nacht herhaald onderbroken, en mannen met onbehandelde apneu hebben vaker een verlaagde waarde. De verwachting dat behandeling de waarde optrekt, lijkt dus logisch.

Dat is onderzocht en de uitkomst was anders. Een meta-analyse uit 2014 legde zeven studies met negen cohorten en 232 mannen bij elkaar. Na behandeling met CPAP veranderde het totaal testosteron niet: een verschil van 0,14, met een interval van 0,63 omlaag tot 0,34 omhoog. Ook het vrij testosteron en SHBG veranderden niet, en ook niet bij een behandelduur van meer dan drie maanden.

Slaapapneu laten behandelen is om zijn eigen redenen belangrijk, maar het is geen hormoonbehandeling.

Wat dit betekent als u niet goed slaapt

Praktisch volgt hier één ding uit. Een testosteronmeting die valt in een periode van korte nachten kan daardoor lager uitkomen. Dat is een reden om een lage uitslag op een tweede ochtend te herhalen, en om bij het gesprek te vermelden hoe u slaapt.

Slecht slapen zelf hoort eerst te worden aangepakt; Thuisarts.nl heeft daarvoor pagina's over slecht slapen en over slaapapneu. Bij snurken met adempauzes die een partner opmerkt is slaaponderzoek de juiste route, niet een supplement.

En let op de richting: deze pagina gaat over wat slaaptekort met de waarde doet. De omgekeerde vraag, of vermoeidheid op een tekort wijst, staat op onze pagina daarover. Wat er onder de noemer testosteron verhogen onderzoek achter zich heeft, staat in deze rubriek.