Testosteron en vruchtbaarheid: waarom een behandeling de zaadproductie stillegt

Kort samengevat

Testosteron van buitenaf legt de zaadproductie grotendeels stil. Dat gebeurt zo voorspelbaar dat de Wereldgezondheidsorganisatie het als anticonceptie voor mannen heeft onderzocht. Na het stoppen komt de productie bij de meeste mannen binnen een jaar terug, maar niet bij iedereen even snel.

Wie kinderen wil, bespreekt dit daarom vóór de start. De korte versie staat bij testosteronsuppletie; hier gaat het om de cijfers en om de vragen die u kunt stellen.

Getest als anticonceptiemiddel

In een WHO-studie uit 1990 kregen 271 gezonde, vruchtbare mannen elke week een testosteroninjectie. Bij 157 van hen verdwenen de zaadcellen helemaal uit het sperma, gemiddeld na ongeveer vier maanden. In het jaar daarna, met de injecties als enige anticonceptie, raakte één partner zwanger.

Een tweede WHO-studie met 399 mannen liet de keerzijde zien. Bij mannen zonder zaadcellen volgde geen zwangerschap, bij mannen met nog een klein aantal wel: vier keer. De onderdrukking is sterk, maar niet bij iedereen volledig. Een behandeling is dus geen anticonceptie om op te rekenen, en evenmin een garantie dat u vruchtbaar blijft.

Hoe testosteron de zaadproductie stillegt

De testikels werken op signalen van de hypofyse. LH zet de cellen aan die testosteron maken, FSH stuurt de zaadproductie. Krijgt het lichaam testosteron van buiten, dan remt de hypofyse beide signalen af. De Europese urologenvereniging EAU noemt dat de reden dat een behandeling de aanmaak en rijping van zaadcellen schaadt.

Het bloed bevat dan genoeg testosteron, maar de testikels krijgen geen opdracht meer. In een Canadese vruchtbaarheidskliniek had 88 procent van de mannen die testosteron gebruikten geen zaadcellen in het sperma.

Hoe lang herstel duurt

De beste cijfers komen uit een analyse van 30 anticonceptiestudies met 1.549 gezonde mannen, in 2006 gepubliceerd in The Lancet. De helft had na 3,4 maanden weer minstens 20 miljoen zaadcellen per milliliter, een grens die bij vruchtbaarheid past. Na een jaar gold dat voor 90 procent, na twee jaar voor iedereen.

Herstel ging sneller bij oudere mannen, een kortere behandelduur, kortwerkende middelen en een hoger zaadaantal vooraf. Dit waren wel gezonde vrijwilligers met een korte behandeling. Een man met een tekort begint lager en wordt vaak jaren behandeld. Volgens een overzicht uit 2022 wisselt het herstel dan sterk, en soms is een hormoon- of vruchtbaarheidsbehandeling nodig.

Waarom veel mannen het niet weten

In een Amerikaanse enquête onder 242 mensen noemde maar 67 procent testosteronbehandeling als risico voor de vruchtbaarheid van mannen, terwijl roken en overgewicht door een ruime meerderheid werden herkend. In de Canadese kliniek hadden 7 van de 59 mannen testosteron gekregen als middel tegen hun onvruchtbaarheid, het omgekeerde van wat het doet. Beide onderzoeken zijn klein, maar ze laten zien dat de vraag vaak niet gesteld wordt.

Wat u vóór de start bespreekt

De Endocrine Society raadt af om met testosteron te beginnen bij mannen die binnen afzienbare tijd kinderen willen. De EAU-richtlijn zegt dat vruchtbaarheid altijd besproken hoort te worden.

Een vraag die daarbij past: zit het probleem in de testikels of in de aansturing vanuit de hypofyse? Bij een probleem in de aansturing kunnen hormonen die LH en FSH nabootsen volgens de EAU het testosteron normaliseren en de zaadproductie op gang brengen. Zit het in de testikels zelf, dan is testosteron de enige vervanging en weegt een kinderwens extra zwaar.

Ook anti-oestrogenen, die de eigen aanmaak via de hypofyse stimuleren, worden genoemd, buiten hun officiële registratie. Vraag verder of een zaadonderzoek vooraf zinvol is, zodat er een uitgangswaarde ligt, en of invriezen van zaad een optie is. Die afweging hoort bij een uroloog of androloog.

Laag testosteron bij mannen die moeilijk vader worden

Het verband loopt ook andersom. In een Deense studie hadden 357 mannen met onverklaarde onvruchtbaarheid gemiddeld 18 procent minder testosteron dan 318 mannen die al vader waren. In een Zweedse studie had bijna de helft van 65 mannen zonder zaadcellen, niet door een verstopping, een testosterontekort.

Testosteron is dan geen oplossing. De EAU-richtlijn raadt het uitdrukkelijk af als behandeling van onvruchtbaarheid. Een lage waarde bij een vruchtbaarheidsonderzoek is een reden om verder te zoeken, en om de waarde na de vruchtbaarheidsbehandeling te blijven volgen.