Overgewicht en testosteron: waarom vetweefsel de waarde drukt en afvallen hem optrekt

Kort samengevat

Mannen met fors overgewicht hebben vaker een lage testosteronwaarde, en dat verband is een van de best gedocumenteerde in dit vakgebied. Het werkt bovendien twee kanten op: vetweefsel drukt de waarde, en een lage waarde maakt het makkelijker om buikvet op te bouwen.

Dezelfde cirkel draait ook terug. Afvallen trekt de waarde weer op, en hoe meer gewicht er verdwijnt, hoe groter de stijging. Deze pagina laat zien hoe groot die effecten in onderzoek zijn, en waar het bewijs dunner is dan het klinkt.

Hoe sterk het verband is

De European Male Ageing Study onderzocht 3.369 mannen van 40 tot 79 jaar in acht Europese centra. Bij 11,8 procent was het testosteron laag terwijl het stuurhormoon LH laag of normaal was. Dat heet secundair hypogonadisme: de testikels krijgen te weinig aansturing vanuit de hersenen.

Een BMI van 30 of hoger hing daar sterk mee samen, met een relatief risico van 8,74. Ouderdom hing vooral samen met de andere vorm, waarbij de testikels zelf minder maken. Overgewicht en ouder worden drukken de waarde dus langs verschillende wegen.

Dat onderscheid is praktisch. Bij overgewicht werken de testikels in principe, ze krijgen alleen minder signaal. Een overzichtsartikel uit 2022 beschrijft dat LH en FSH bij deze mannen meestal in het normale bereik liggen. Juist daarom kan het omkeerbaar zijn.

De cirkel: van vetweefsel naar oestradiol en terug

Vetweefsel bevat het enzym aromatase, dat testosteron omzet in het vrouwelijke hormoon oestradiol. In 1999 beschreef de arts Cohen daarop een cirkel. Meer vet geeft meer aromatase en dus meer omzetting, waardoor het testosteron daalt. Een lage waarde bevordert vetopslag rond de buik, en dat extra buikvet zet weer meer testosteron om.

Dat is een hypothese, gepubliceerd in een tijdschrift voor hypotheses, en geen gemeten uitkomst. Latere overzichten beschrijven het mechanisme breder. Het buikvet rond de organen gaat samen met insulineresistentie, ontstekingsstoffen en een minder gevoelige reactie op het verzadigingshormoon leptine in de hersenen, en die remmen de aansturing van de testikels. De omzetting in oestradiol is één schakel, niet het hele verhaal.

Wel past de richting bij wat er gebeurt als mannen afvallen. In de meta-analyse die hieronder wordt besproken, daalde het oestradiol en stegen de stuurhormonen naarmate het gewicht afnam.

SHBG: waarom de totale waarde extra laag uitvalt

Een deel van het testosteron in het bloed zit vast aan het transporteiwit SHBG. Bij overgewicht daalt de hoeveelheid SHBG, en een lab dat het totale testosteron meet, telt daardoor minder gebonden hormoon mee. De totale waarde valt dan lager uit dan het deel dat het lichaam werkelijk kan gebruiken.

Volgens het overzicht uit 2022 verklaart dat de daling maar gedeeltelijk; er spelen ook effecten in de hersenen en in de testikels zelf. Een vervolgmeting binnen dezelfde Europese studie liet dat ook zien. Bij 2.395 mannen die na gemiddeld 4,4 jaar opnieuw werden gemeten, ging gewichtsverlies samen met een evenredige stijging van totaal testosteron en SHBG, en gewichtstoename met een daling. Het vrij testosteron veranderde alleen merkbaar bij wie 15 procent of meer aankwam of afviel.

Bij een lage totale waarde en duidelijk overgewicht is het daarom de moeite waard dat de arts ook naar het vrij testosteron kijkt. Hoe dat wordt beoordeeld, staat op onze pagina daarover.

Wat afvallen oplevert, in getallen

De meest aangehaalde samenvatting is een meta-analyse van Corona en collega's uit 2013, met 24 studies naar dieet of een maagoperatie. Een caloriebeperkt dieet ging gemiddeld samen met een stijging van het totaal testosteron van 2,87 nmol/l. Na een bariatrische operatie, waarbij gemiddeld veel meer gewicht verdwijnt, was dat 8,73 nmol/l.

De mate van gewichtsverlies voorspelde de stijging het best. De winst was groter bij wie meer afviel, bij jongere mannen, bij mannen zonder diabetes en bij wie met meer overgewicht begon. Een later overzicht vertaalt de dieetuitkomst naar een stijging van 10 tot 30 procent ten opzichte van de beginwaarde, bij een gewichtsverlies van bijna 10 procent.

De kanttekeningen staan in de studie zelf. Er waren weinig gerandomiseerde studies naar dieet en beweging, en die gaven tegenstrijdige uitkomsten; de gerapporteerde stijgingen zijn berekend ten opzichte van de beginwaarde, niet ten opzichte van een controlegroep. De richting wordt wel bevestigd door de Europese cohort, waar dezelfde mannen over jaren werden gevolgd.

Waarom testosteron erbij de cirkel niet doorbreekt

Het ligt voor de hand om de lage waarde dan maar aan te vullen. Testosteronsuppletie zet de eigen aanmaak echter stil, terwijl afvallen de eigen aansturing juist herstelt. Bij een lage waarde door overgewicht behandelt suppletie het getal en laat het de oorzaak liggen.

Het overzicht uit 2022 beschrijft wel dat twee jaar testosteron naast een leefstijlprogramma de kans om diabetes type 2 te voorkomen of een net vastgestelde diabetes terug te draaien met ongeveer 40 procent vergrootte ten opzichte van leefstijl alleen. Dat gaat over diabetespreventie onder begeleiding, niet over testosteron als vervanging van afvallen. Beide auteurs melden betalingen van fabrikanten van testosteronpreparaten.

Wat dit praktisch betekent

Heeft u overgewicht en een lage uitslag, dan is gewichtsverlies de behandeling met de beste onderbouwing, en dat zegt deze literatuur vrij eensgezind. Het effect groeit met het aantal kilo's dat verdwijnt, dus een paar kilo levert weinig op en een blijvend verlies van tien procent of meer wel meetbaar iets.

Een lage waarde hoort altijd op een tweede ochtend herhaald te worden voordat er van een testosterontekort sprake is. Voor hulp bij afvallen is de huisarts het eerste aanspreekpunt; Thuisarts.nl beschrijft welke stappen daarbij horen.